hello say

hello evary one today is special day 

Hello

Hello everyone

Review : One Indian Girl ( Chetan Bhagat )

આ વખતે પોતાની રાઇટિંગ કરતા ભગત સાહેબે થોડો ડિફરન્ટ સબ્જેક્ટ લીધો છે, ઇટ્સ અ અન એક્સપેક્ટેડ ઓર સિમ્પલી અન ઍક્સેપટેબલ સબ્જેક્ટ પણ કહી શકાય. કદાચ એટલે જ દશ ચેપ્ટર વાંચ્યા પછી મેં ફેસબુકમાં એવી પોસ્ટ પણ કરી નાખી કે વાસ્તવમાં આ પુસ્તક લખતી વખતે ચેતન ભગતને ફિફટી શેડ્સ ઓફ ગ્રેનો મહત્તમ રોગ લાગ્યો છે (આઈ મીન ઇ.એલ.જેમ્સની શૈલી અને દ્રષ્ટિકોણ અથવા સ્પષ્ટ વક્તા તરીકેની સ્થિતિ એમનામાં ઉભરાઈ આવી છે.) ઇટ્સ લાઈક એન ઇરોટિકલ ફેન્ટસી. જો કે ઇ પણ સત્ય છે કે રિયાલિટી ઇઝ મચ મોર ડેન્જર, બટ ઇટ જસ્ટ અ ટ્રેલર કહી શકાય. વો કહેતે હે ના કી જીસ દિન લોગો કે ખ્યાલ કીસી તરહ સે પઢે જાયેંગે તો શાયદ પુરા સંસાર હી ગુનેહગાર બન જાયેગા…

સ્ટોરીની શરૂઆત રાધિકા શર્માના લગ્ન મંડપથી થાય છે. ઓહ સોરી, આઇ મીન લગ્નના ફંક્શનથી (ડેસ્ટિનેશન વેડિંગ ઇન ગોવા હોટેલ્સ) થાય છે. સાંભળવામાં જ કેટલી રોચક છે નહીં, ઇટ્સ કવાઈટ અમેજિંગ. લાગે કે ગોવાની આખી શેર થશે. પણ ના અહીં ગોવાની સાથે સાથે થોડુંક વધુ પણ મળશે (વધુ એટલે બિયર અને ગાંજો નહિ હો…) પણ ન્યુ યોર્ક, હોંગકોંગ, લંડન અને હા સૌંદર્યના છબછબિયાં કરાવતો ફિલિપાઈન્સનો ટાપુ (દ્વીપ) સમૂહ પણ. આ તો છે એકમાત્ર કુદરતી સૌંદર્યને રજૂ કરતી બાજુ, જ્યાંથી નોવેલમાં જાણવાનું ઘણું બધું એક્સાઇટમેન્ટ ઉપજે છે.

નાઉ કમ ટૂ ધ સ્ટોરી. ગૌણવર્ણી અને પઢાકુ રાધિકા શર્મા કે જે કાયમી પોતાની બહેન કરતા પોતાને ઓછી હોટ અને સેકસી સમજતી રહે છે. (ઓહ સોરી આ એના વયુઝ છે, જો કે એના વયુઝ તો આનાથી વધુ ઇરોટિક છે જે હું નહીં કહું. એના માટે તમારે ચોરી બઠાવી કે ખરીદીને નોવેલ વાંચી લેવાની રહેશે.) પણ વાસ્તવમાં તો એ પોતાની હોટ એમદ સેક્સી બહેન કરતા કેટલીયે ઘણી વધારે આગળ હોવાનું નોવેલના પ્રવાહમાં સ્પષ્ટ દર્શાવી દે છે…

કેવી ફીલિંગ હોય કે જ્યારે તમે પ્રથમ વખત કોઈકના પ્રેમમાં પડો અને એની સાથે ઇ તમામ સીમાઓ વટાવી જાઓ જેને સમાજ સંસ્કાર અને મર્યાદાના નામે બાંધેલ રાખે છે. (હું આ શબ્દો દ્વારા વિરોધ નથી કરી રહ્યો કોઈ સ્થિતિનો પણ બસ પુસ્તકના અધારે પરિસ્થિતિ રજૂ કરી રહ્યો છું.) અને અંતે તમે છુટા પડી જાઓ છો, કારણ… તો માત્ર એટલું કે પુરુષનો એક એવો સમૂહ પણ છે જ્યાં સ્ત્રીઓને ઉડવાની અઝાદી તો મળે છે, પણ માત્ર પુરુષના સાનિધ્યમાં જ… એનાથી ઉપર નહિ. સીમા નિર્ધારણ હોય છે, કદાચ ઇનસિક્યોર ફિલ કરવા લાગે છે. જે યોગ્ય નથી જ પણ અમુક એવી સ્થિતિઓ પણ જોવા મળે છે, જે મુજબ આ અયોગ્ય પણ નથી. છતાં આપણે આમાં બેલેન્સ જાળવતા તો શીખવું જ પડશે. કારણ કે અમુક ગુનેગાર વ્યક્તિનો અર્થ એવો નથી કે બધા ગુનેગાર અથવા એવો પણ નથી કે બધા જ શરીફ… પણ હા અમુક સમયે અમુક ફ્લેક્ષીબિલિટી વિકસાવવાની આપણા સમાજને જરૂરિયાત છે…

જો કે આ બધામાં જે હું આગળ કહીશ રાધિકાની ટિપિકલ મમ્મી બધેય વારંવાર પરણી જેવાની સલાહ સુચન સાથે જોડાયેલી ને જોડાયેલી જ રહે છે.  અને રાધિકા એને ટાળતી વાળતી જ રહે છે.

એની વે વાર્તા ત્યાંથી આગળ વધે છે. લગ્ન મંડપમાં આ ભાઈ પાછા આવે છે.  બ્રેકપ બોયફ્રેન્ડ… પણ આ તો શરૂઆત છે. ન્યુયોર્કમાં પ્રથમ પ્રેમ છૂટી જાય છે. લાગે છે જે જીવન પતી ગયું.. પણ જીવન તો હજુય યથાવત ચાલે છે. અને આ બધાયમાં મુખ્ય ભાગ ભજવે છે રાધિકા શર્મા અને એની મહેનત જે સદંતર ગોલ્ડમન શાર્કસ કંપનીને ફાયદા સ્વરૂપે મળતી રહે છે. ન્યુયોર્કના બ્રેકપ પછી એ જોબ છોડવાનું વિચારે છે અને કંપની એને રિલોકેટનો ઓપશન આપી સાચવી લે છે. (ઇન શોર્ટ કંપની પોતાના કિંમતી માણસને ખોવા તૈયાર ક્યારેય ન હોય જે એને કમાઈને આપે છે.) ફાઇનલી એ હોંગકોંગ શિફ્ટ થઈ જાય છે વિથ ઇન્ક્રીમેન્ટ… 

પણ આ બધું થયું કેમ એક નજર ત્યાં…

દેબુ અને રાધીનું બ્રેકપ થાય છે, જેનું કારણ છે દેબુ કરતા ત્રણ ઘણી આવક કરતી પ્રેમિકા દ્વારા એને ફિલ થતી ઇનશીક્યોરિટી. જેને એ પોતાની આદર્શ વાઈફ શોધવાના પ્રયત્ન સ્વરૂપે રજૂ કરે છે. અને ધરાર રાધિકાને છોડી દે છે. ધરાર એટલે અવગણવાની અને અપમાનિત કરવાની ચરમ સીમાઓ સુધી. આ અવગણના સતત રાધિકાને દેબુની આદર્શ વાઈફના સ્ટ્રક્ચરલ ગુણોમાં ઢાળવા સતત પ્રયત્ન કરે છે, અને એ બધું છોડીને દેબુની થઈ જવા તૈયાર થાય છે. પણ, આ ન્યુઝ સાથે એ સરપ્રાઈઝ આપવા જાય છે ત્યાં જ દેબુના આલિંગનમાં વીંટળાયેલી અન્ય સ્ત્રી એને હચમચાવી નાખે છે. બસ ઇસકે બાદ ન્યુયોર્ક એને ખાવા દોડે છે, અને રાધિકા બચીને હોંનકોંગ દોડે છે. ઇટ મિન્સ ફૂલ ઓફ દોડાદોડી…

હવે હોનકોંગમાં એ નીલ ગુપ્તા સાથે જોડાય છે. વન હેન્ડસમ એન્ડ ડેશીંગ પાર્ટનર ઓફ ગોલ્ડમન શાર્કસ. ત્યાં એમની કામગીરી કંપની માટે વધુ ને વધુ નફાકીય બનતી જાય છે. કામના સિલસિલે એમની ટ્રીપ વધે છે અને આ સમયમાં બંને વચ્ચેની દુરીઓ ઘટતી જાય છે. જે એ હદે ઘટે છે કે બંને એક થઈ જાય છે. આપણી ભાષામાં ઇટ્સ આ સેકન્ડ લવ અફેયર. એ પણ પોતાના કરતા 20 વર્ષ મોટા, પરણેલા અને બે બાળકોના પિતા સાથે. આ બધું જ થાય છે ફિલિપાઈન્સના એક ટાપુ પર. ઓર જબ એક બાર પડદે હટ જાયે તો વો બારબર ખુલતે બંધ હોતે રહતે હે. ફાઇનલી એમના સબંધનો પણ અંત આવે છે અને રાધિકા લંડન ભાગી જાય છે…

લંડન કેમ ભાગે છે એક નજર ત્યાં પણ…

નીલ વારંવાર રાધિકા સાથે સબંધો બાંધે છે, પણ એ રાધિકા સાથેના સંબંધમાં ક્લિયર નથી થઈ શકતો. એ રાધિકાને ચાહે તો છે પણ એના સ્ત્રીઅત્વને સાવ અવગણી નાખે છે. નીલ એ ભૂલી જ જાય છે કે સેક્સ અને કામ સિવાય પણ સ્ત્રી તરીકે એક સ્ત્રીના સ્વતંત્ર સપનાઓ હોય છે. જેમકે પોતાના લગ્ન, પતિને વફાદાર રહેવું, છોકરાઓ દ્વારા માતૃત્વનું સુખ, એક પરિવાર સાથેનું જીવન વગેરે… અને બસ આ જ ભૂલમાં એ જે બોલી જાય છે, એમાં એનું પત્તુ પણ કપાઈ જાય છે. પણ દેબુની જેમ જ રાધિકા અહીંથી પણ નિલને દોષ દીધા વગર પોતાની ભૂલ સ્વીકારી નીકળી જાય છે.

અને લંડન પછી તો લાઈફમાં ફાઇનલ મોડેલ એટલે કે મમ્મી દ્વારા પસંદ થયેલો દુલ્હો બ્રિજેશ ગુલાટી આવે છે. આ ઇ જ જેના કારણે ઇ લોકો શરૂઆતથી જ ગોવા હોટેલમાં લગ્ન માટે ભેગા થયેલા છે. જ્યાં એ બંનેના અસમંજસમાં બ્રિજેસને પણ સમય આપે છે. વોલ્ક, ડ્રિન્ક અને સમોક… બધું જ… સુટ્ટા મારવાની લ્હાયમાં પોલીસ સ્ટેશન સુધ્ધાં ફરી આવે છે. અને અંતે સર્જાય છે ભૂકંપ…

લગ્નના એક દિવસ પહેલા જ હોટેલમાં ત્રણ ભમરા એક ફૂલ માટે ફરફડી રહ્યા છે. નીલ પાછો બાય પ્લેન રાધીને પરણવા આવ્યો છે, દેવશીસ પણ એના માટે જ અને બ્રિજેશ તો શરૂઆતથી જ વિથ ફેમિલી ત્યાં છે. હવે શરૂ થાય છે રાધીનું અંતર યુદ્ધ શુ કરવુ…? કોને સ્વીકારવો…? કોને ના પાડવી…? કોને હા…? બાકીનું બધું પુસ્તક લઈને વાંચી લેવું..

★★ -: શીખને જેસી કુછ બાતે :- ★★

– પ્રયત્નો ક્યારેય અસફળ નથી થતા, જો તમારા લીધે કંપની કમાય છે તો ચોક્કસ એ તમને સાચવી રાખવા કાઈ પણ કરશે જ…

– ભારતમાં એવા ઘણા પુરુષો છે, કે જેમને રાધિકા જેવી એક બોલ્ડ છોકરી પોતાની લાઈફમાં જોઈએ તો છે, પણ એવી જ કોઈ અન્ય સ્ત્રી પત્ની તરીકે હોય તો એ સ્વીકાર્ય નથી.

– તમે સ્ત્રી કેટલું કમાઈ રહી છે એના આધારે એના વ્યક્તિત્વને નિર્ધારિત ન કરી શકો. તમે સ્ત્રીને મશીન ન સમજી શકો, અથવા તમે સ્ત્રીને એ રમકડું પણ ન સમજી શકો જેને તમે અમુક ધારા ધોરણોમાં બાંધીને રાખો. કારણ કે જે મજા મુક્તતામાં છે, એ તો કદાચ લગ્ન પછીના અતૂટ સંબંધોમાં પણ નથી. કારણ કે જ્યાંથી અધિકાર અને અહમ આરંભ થાય છે, પ્રેમ ત્યાંથી જ પાછો વળી જાય છે.

– દરેક સ્ત્રી રાધિકાની જેમ સ્વતંત્ર જીવવાની ઈચ્છા તો રાખે છે. જે સમાનતા ઈચ્છે છે, સ્વતંત્રતા ઈચ્છે છે, મુક્તતા જોઈએ છે. પણ મોટાભાગે એ જ સ્ત્રીઓ જ્યારે છુટા પડવાની વેળા આવે ત્યારે એવું જ દર્શાવે છે જાણે જે કાંઈ થયું એમા એનો કોઈ રોલ જ ન હતો. અથવા એને જ છેતરવામાં આવી કે એનો લાભ લેવાયો. સમાનતા એટલે સમાનતા અને આમ પણ તમે કોઈની સાથે જોડાઓ સાચો ત્યારે એ તમારો જ નિર્ણય હોય છે, તો બ્લેમ બીજાને શુ કામ…?

– ઇનશોર્ટ બે જણાની સહમતી દ્વારા શરૂ થયેલો સબંધ ક્યારેય કોઈ એકના જ ભૂલોનું પરિણામ ન હોઈ શકે. જ્યારે સબંધો સહમતી દ્વારા બંધાય ત્યારે ન સ્ત્રી જવાબદાર હોય કે ન પુરુષ. કારણ કે દોષ કે ગુન્હો તો ત્યાં પ્રસ્તુત થાય જ્યાં બેમાંથી એકને વાંધો હોય એ પણ જે સમયે ઘટ્યું ત્યારે… બાકી થાય ત્યારે બને સહમત હોય અને કલાક પછી ન ગમે એટલે એનો વિરોધ થાય તો એને જરાય ગુન્હામાં ન ઘણી શકાય.

મુખ્ય પાત્રો :-
રાધિકા શર્મા – મેઈન અને લીડ એક્ટર (પાત્ર) નવલકથાનું
દેબાશીસ સેન – જે મેડિસિન કંપનીના ક્રિએટિવ હેડ તરીકે કામ કરે છે.
નીલ પંડ્યા ( હોનકોંગ નો હેડ અને ગોલ્ડમન શાર્કસનો એક પાર્ટનર) 
બ્રિજેશ ગુલાટી (ફેસબુકમાં કામ કરે છે.)

૭૨ કોઠાની વાવ : વિસરાઈ રહેલ વિરાસત પર લટાર

મેસાજી (મેહસાજી) ચાવડા દ્વારા સ્થાપિત મહેસાણા શહેરના ભવ્ય ઇતિહાસમાં વિનાશના આરે તરફડતો ભૂતકાળ જે સ્થિતિમાં દમ તોડી રહ્યો છે, એની ચીખ ૭૨ કોઠાની સુવર્ણ ઇતિહાસ સાચવી દમ તોડવા મજબુર બનેલ વાવમાં પડઘાય છે. ઇટ, માટીયાળ પથ્થરો અને ચૂનાના મિશ્રિત બાંધકામ દ્વારા સર્જાયેલી આ વાવ મહેસાણા શહેરનું પોતાનું અને ૧૯મી સદીમાં બંધાયેલું શ્રેષ્ઠ અને બેનમૂન સ્થાપત્ય છે. (થોડા ક જ દિવસોમાં હતું એવું કહેવાશે તો પણ એમાં કોઈ જ શંકાને સ્થાન નથી.)

ઘણાને તો કદાચ એમ પણ થાય કે ડૂબતા સૂરજની જેમ વિખેરાઈ જતા સ્થાપત્ય જોવામાં વળી કોને રસ પડે…? તો એનો બસ હું એટલો જ જવાબ આપી શકીશ કે દરેક ડૂબતો સૂરજ કરોડો જીવનના ૨૪ કલાક વર્તમાનમાંથી ભૂતકાળ બનાવે છે. દરેક ડૂબતો સૂરજ સમયના ગર્ભમાં એક ઇતિહાસને પોતાના ઊંડાણમાં દફનાવે છે. જે સુવર્ણમયી પણ હોઈ શકે છે, અને કલાન્તિત પણ…

મહેસાણા શહેરના ધબકતા દિલ (તોરણવાળી ચોક) માં થઈને ધોબીઘાટ (ધોબી તળાવ) પાસેથી ત્યાં જઈ શકાય છે. પરા વિસ્તારમાં સ્થાયી અને અંતને શરણ થવા મજબુર બનેલી વાવ આજે પણ પોતાના ભૂતકાળને હૈયાના ઊંડાણમાં આબાદ જીવતો રાખીને બેઠી છે. અંબાજીપરું કે જ્યાં મહેસાણાની સામાન્યમાંથી ભવ્ય રંગે રૂપે કંડારાયેલ મુક્તિધામ નિર્માણ પામ્યું છે, એની બિલકુલ સામેના વિરાન પડેલા પ્રાંગણમાં આ વાવ પોતાના બેહાલ જીવનને જીવી રહી છે. એક પ્રકારે સામસામે આવેલ આ દ્રશ્ય જ માણસાઈ અને એની ભૂતકાળ તરફની ઉપેક્ષિત દ્રષ્ટિને છતું કરે છે.

જો કે સ્થાનિક તંત્રના મત મુજબ અઢળક વખત ત્યાં સમારકામ અને જાળવણી કામ થયું છે. પણ એનું કોઈ પરિણામ આંખો સમક્ષ દેખાતું નથી. એની સફાઈ માટે અવારનવાર રજૂઆતો પણ થઈ છે, રૂપિયા પણ ફાળવવામાં આવ્યા છે, પણ કોઈ જ બદલાવ ત્યાં આજે પણ આવ્યો નથી. છતાં સત્તાપક્ષ, મ્યુનિસિપાલિટીની, સ્થાનીક લોકોની તથા પુરાતન ખાતાની ઘોર નીંદર અને અવગણના નો ભોગ આ સ્થાપત્યે નિરંતર ભોગવવો પડ્યો છે.

મહેસાણા શહેરના મુખ્ય બજાર સુધી રીક્ષા દ્વારા પહોંચ્યા પછી, તોરણવાળી માતા નામે ઓળખાતો વિસ્તાર શરૂ થાય છે. આ મહેસાણાનું ધબકતું હૈયું છે, એટલે કે મેઈન બજાર. અહીંથી લગભગ બધા જીવન જરૂરી સંસાધનો મળી રહે છે. ટ્રાફિક, હોર્ન અને વાતાવરણમાં ફેલાયેલા દૂષિત વાયરાથી ઘેરાયેલું આ બજાર દિવસભર હર્યુ ભર્યું અને ભીડભાડથી ખદબદતું રહે છે. તોરણવાળી માતા (ચામુંડ માતા) નું ઐતિહાસિક મંદિર પણ અહીં જ છે, જે વર્ષો પુરાણું મનાય છે. જો કે એનો વારંવાર સુધાર અને જીર્ણોદ્વાર થયો છે, એટલે જ કદાચ આજ પણ એની મહિમા અને ચમક યથાવત છે. આ મંદિરના કારણે આ વિસ્તાર તોરણવાળી ચોક તરીકે ઓળખાય છે.

સામાન્ય રીતે જ્યાં આપણે રહેતા હોઈએ ત્યાં આપણે માત્ર રહેતા જ હોઈએ છીએ. અને જ્યાં આપણે ફરતા હોઈએ છીએ ત્યાં માત્ર ફરતા જ હોઈએ છીએ. આ સામાન્ય વાત ઘણા ઊંડા અર્થે પણ લઈ શકાય એમ છે, કારણ કે જ્યાં રહેતા હોઈએ ત્યાં ઘણીવાર એવા સ્થાન ધ્યાન બહાર હોય જે ખરેખર જોવા જોઈએ. મારી સાથે પણ એમ જ બન્યું. સમજણ આવ્યા પછી જીવનના ૧૬ વર્ષે મને આની જાણ થઈ. લગભગ જન્મથી જ અહીં રહુ છું, છતાં આ વાવ વિશે મને જાણ જ ન હતી. પાટણની રાણીની વાવ, અડાલઝની વવા, સૂર્ય મંદિર, નાડોલમાં આવેલ વાવ, જેવી અનેકો નાની મોટી વાવ અંગે મેં સાંભળેલું અને જોયેલી પણ ખરી. છતાંય આ વાવ મારા માટે અજાણ જ રહી, જો કે જાણ થયા પછી આ વાવના ઇતિહાસે એટલો હરખ જગાવ્યો કે ત્યાર બાદ એક અન્ય વાવ વિશે પણ જાણ મળી. મહેસાણા શહેરમાં જ અન્ય એક અંતને શરણ થઈને ભૂસાયેલ ઇતિહાસમાં સમાઈ ગયેલી બોગાસીયાની વાવ પણ છે. આ વાવની પણ મુલાકાત લેવા જેવી ખરી. આ મૂલાકાત વધુ કાંઈ તો નહિ પણ ભૂંસાતા ભૂતકાળની પ્રત્યક્ષ ઝાંખી જરૂર કરાવશે.

તો વાત કરીએ સફરની,
એ દિવસે આખાય ઇતિહાસ અને ભૂતકાળને નરી આંખે જોવા માટે હું અને પરેશ એમ બંને મિત્રો બાઇક લઈને નિકળી પડ્યા. લગભગ અંતર અમે કાપ્યું, તોરણવાળી માતા અને પછી પરા વિસ્તાર તરફ સાંઈબાબા માર્ગે આગળ વધ્યા. સાંકડી ગલીઓમાં ગોઠવાયેલા વેપારીઓના સાજસમાન એ રીતે મુકાયેલ જેથી રસ્તો હતો એમા અમુક ફૂટ વધારે રોકાઈ જતો હતો. પરિણામે ચાલવા માટેનો બહુ ઓછો માર્ગ રહી જતો હતો. જો કે બાઇકમાં વાંધો ન હતો એટલે અમે ત્યાંથી મંદ ગતિએ મુક્તિધામ તરફ આગળ વધ્યા. ધીમા ચાલવા પાછળ એક કારણ એ પણ હતું કે ૭૨ કોઠાની વાવ છે ક્યાં, એનાથી પણ અમે હજુ સાવ અજાણ હતા. મોટા ભાગના મહેસાણા શહેરમાં રહેતા લોકો પોતે જ નથી જાણતા કે એવી કોઈ વાવ મહેસાણામાં અસ્તિત્વ ધરાવે છે. છેવટે અમે પરા નિશાળ નજીક આવીને ત્રણેક જણાને પૂછ્યું, પણ ખાસ કોઈ પાસે ઉત્સાહી જવાબ ન મળ્યો. આંગળી લાંબી કરીને માર્ગ બતાવતા એમણે બસ એટલું જ કહ્યું કે ત્યાં લોકો કચરો નાખે છે.

‘કચરો નાખે છે…?’ સાંભળવામાં જ વિચિત્ર અને અવિશ્વાસ જન્માવે એવું આ વાક્ય મેં બરાબર સાંભળ્યું. પણ અત્યારે કોઈની પાસેથી હું એ વિશે સાંભળવા તૈયાર ન હતો. એટલે મેં બાઇક હંકાર્યું. સ્કૂલમાં રિસેસના સમયને કારણે માર્ગ પર બાળકો આમતેમ જતા આવતા હતા. સાંઈબાબા વાળો માર્ગ છોડી અમે મુક્તિધામ વાળા માર્ગે ફંટાયા. એની સામે જ અમને ઈશારો કરાયેલો પણ ત્યાં કોઈ ખાસ સ્થાપત્ય જેવું નજરે ન પડ્યું, અને અમે છેક મુક્તિધામ સુધી જઈ બેઠા. સહેજ વિચાર અને વૈવિધ્ય જોવાની જિજ્ઞાસા વસ મેં બે ચાર જણાને પૂછ્યું, પણ કોઈએ ખાસ જોઈતો જવાબ ન આપ્યો. જે દિશામાં એમણે આંગળી કરી, એ દિશામાં જોઇ લેવાથી પણ કાંઈ સમજાય એવું ત્યાં ન જોવા મળ્યું. એટલે મેં ફરી પૂછ્યું કે કેટલું દૂર…? એણે સાવ ગુસ્સેલ નજરે મારી સામે નજર વાળીને કહ્યું. આ સામું દેખાય એ જ… મેં ફરી ત્યાં નજર નાખી પણ મને તો ત્યાં કાંઈ ન દેખાયું.

પરેશ મારા ચહેરાના બદલાવ જોઈ રહ્યો હતો. બહુ વિચિત્ર સુમસાન અને ગંદી જગ્યા તરફ એ લોકોએ અમને ઈશારો કર્યો, એક જણ તો ત્યાં કચરાની થેલી લઈને જતો પણ દેખાયો. જેટલી ઝડપે એ ગયો એટલી જ ઝડપે એ ખાલી હાથે પાછો પણ ફર્યો. અજીબ… ત્યાં તો કોઈ ડમ્પયાર્ડ હોવું જોઈએ…? હા, એ જ તો છે, તમારું મોગેરું સ્થાપત્ય. પેલા ઉભેલા યુવાને અન્ય બે સામે જોઇને એવું હાસ્ય રેલાવ્યું જાણે એણે કોઈ બહુ મોટો ઝોક ન માર્યો હોય. ( જો કે અંતે જ્યારે પાછો વાળ્યો ત્યારે મને એની અણસમજ, કુબુદ્ધિ અને અજ્ઞાન વિસે અસહજ દયાભાવ પણ જન્મ્યો.)

‘ચલ ત્યાં જઈને જોઈએ. આઈ થિંક ત્યાંથી જ જવાતું હશે. યુ નો વાવને આ બધું બહુ રહસ્યમયી રીતે બનાવવામાં આવે છે.’ મેં બાઈકનો સેલ મારતા કહ્યું.
‘ત્યાં મને પણ કાંઈ નથી લાગતું.’
‘પણ આપણે જોવું જોઈએ.’
‘ઓકે…’
એની મંજૂરી સાથે અમે સહેજ દૂર પેલા સુમસાન ગંદા વિસ્તાર પાસે રોકાયા. ભાંગેલી દીવાલ વડે રક્ષાયેલું એ ગંદકીમાં ખદબદતું સ્થળ મને પ્રથમ નજરે જ રહસ્યમયી લાગ્યું. પણ ત્યાં ઉપર તરફના ઢોળાવ સિવાય કાંઈ જ દેખાયું નહીં. એનાથી સહેજ આગળ નજર નાખતા પરા માધ્યમિક શાળા બરાબર દેખાય છે. આ સ્થળ એના બિલકુલ પાછળનો ભાગ છે. જેમ જેમ આગળ ગયા તેમ રહસ્યો ઉઘાડા થવાના ઘંટારવ થયા. એક જુનવાણી કુવા જેવી રચના દેખાઈ… ત્યાંથી થોડેક જ દૂર પાણી ભરવા ઉભા રહેવા બનાવાયેલો માર્ગ હતો. કદાચ આ કોઈ મોહલ્લાનો કૂવો હોઈ શકે.

અમે લોકો મોબાઈલ ક્લિક સાથે સ્થળ માપવા આગળ વધી રહ્યા હતા. એક ઊંધું વળી ગયેલું પડેલ પાટિયું દેખાયું. જેના પર લખાયેલું હતું. અંબાજીપરું… ત્યાંથી સહેજ આગળ વધતા સમજાયું કે આ કુવાને સમાંતર એક લાંબી દીવાલ પણ ચણાયેલી છે. માંડ એકાદ મીટર ઊંચી, બે એક વેંત પહોળી અને નાનકડા ઓટલાને સમાંતર ઉભેલી જર્જરિત દીવાલ. ટ્યુબવેલ ઉતારીને ત્યાં સમારકામ થયાની કોશિશના પુરાવા દેખાય એ પહેલાં અમે દોડીને પેલા કુવા પાસે પહોંચી ગયા. આ કુવા જ વાવ છે…? મારા મનમાં પ્રશ્ન ગુંજયો જ હતો ત્યાં નજર કુવાની સમાંતર દીવાલ પરથી છેક છેલ્લા ખૂણા સુધી લંબાઈ ગઈ. ( ઓહ માય ગોડ.) આ કુવાને જોડતા એક ભૂ રચના છે જે પાણી ભરવા કરાઈ હશે, તેમજ અહીં એક નહીં પણ એકબીજા સાથે જોડાયેલા બે કુવાની રચના પણ છે. બંને કુવાની વચ્ચે ઉતારવા માટેના પગથિયાં પણ છે. અને વચ્ચે ચાલી શકાય એવો માર્ગ પણ, હા ભૂતકાળના પુષ્ઠ પર પડેલી વર્તમાનની અણઘડ મારે એને સૌંદર્યહીન બનાવવા પૂરતો પ્રયાસ કર્યો હોય એમ સ્પષ્ટ દેખાય છે.

એક સાથે જોડાયેલા બે પશ્ચિમાભિમુખ પ્રવેશદ્વાર વાળી વાવના બીજા છેડાના એ કુવાઓની રચના સમજવા પ્રયત્ન હજુ થાય એ પહેલાં જ સામેની ઝલકે મારા દિમાગના બધા ફ્યુઝ ઉડાળી દીધા. જ્યારે બંને કુવાના માધ્યમાં નીચે જતા સંકોરા માર્ગમાં ઉતરીને લાંબી દ્રષ્ટિએ જોઉં છું તો આ શું…? આજ તે વાવ. આંખો સામે આખુંય ભવ્ય, અદભુત અને જર્જરિત વાવનું દ્રશ્ય દેખાવા લાગ્યું. ઇટેરી વાવ અથવા લાખા વણઝારાની જર્જરિત છતાં ઔલોકીક ભાસતી વાવ… અહીં સમયનું વહેણ સાવ અટકી જાય છે. આજના સમયમાં પણ શહેરની ભીડ ભાડથી દૂર આ વાવ અનંત ઊંડાણનો અહેસાસ કરાવે છે. વાવના અહોભાવમાં વાતાવરણમાં પ્રસરેલ ગંદી વાસ છતાં જાણે કુદરતના ખોળામાં આળોટતું મૌન વધુ માણવા જેવું લાગતું હતું.

વર્તમાન સ્થિતિ જોતા એના ભૂતકાળની ઈર્ષ્યા થઈ આવે છે. કારણ કે આટલી ભવ્ય ઇમારત જો આ સ્થિતિમાં હોય તો આવનારા સમયમાં આવા સ્થાપત્યોની શુ દશા હશે…? આ વાવ લગભગ મુઘલ બાદશાહ ઔરંગઝેબના સમયમાં બંધાઈ હોવાનું મનાય છે, તો અમુક વાયકાઓમાં આ બાબર યુગમાં નિર્માણ પામી હોવાનું પણ મનાય છે. આ વાવની ગહેરાઈ તપાસતા પહેલા એનો ઇતિહાસ તપાસવો જાણવો અને સમજવો જરૂરી છે. કારણ કે ઇતિહાસ એના ઉપયોગ અને જરૂરિયાતને સ્પષ્ટ દર્શાવે છે.

——–

★ ઇટેરી વાવ : લોક વાયકાઓ પ્રમાણે ૭૨ કોઠાની વાવનો પ્રાચીન ઇતિહાસ

સામાન્ય રીતે આ વાવનો ઇતિહાસ પણ ઇમારતની જેમ જ સમયના માર સાથે જર્જરિત થતો રહ્યો છે. એક આરસપહાણની તકતી સિવાયનો કોઈ દાર્શનિક પુરાવો વાવ પાસે હયાત નથી. આ તકતી પ્રવેશ પછી ઉતરતી જતી સીડીઓમાં બીજા મજલા પર જોવા મળે છે. જ્યાં સફેદ પથ્થર પર ફારસી અને પાલી ભાષામાં કોતરણી કામ જોવા મળે છે. છતા પણ એની શોધ અને જાણકારી મેળવવા કરાયેલા પ્રયત્નો દ્વારા અમુક લોક વાયકાઓ પ્રમાણે ઇતિહાસ જાણવા મળ્યો છે, જે નીચે પ્રમાણે છે… (આ લોક વાયકાઓ જ સત્ય છે એની કોઈ ખાતરી નથી, પણ આ વાયકાઓ વાવના ઇતિહાસની ઝાંખી રજુ કરવામાં ઇતિહાસને સમાંતર સાબિત થાય છે.)

દિવ્ય ભાસ્કર દ્વારા પ્રકાશિત થયેલ એક લેખ મુજબ કંઈક આમ વર્ણન છે, કે ૩૪ વર્ષ ઐતિહાસિક વારસાને નામે કરનાર મહેસાણા શહેરના જવાહર મહેતાના જણાવ્યા મુજબ ગુજરાતમાં દરેક ત્રણ વર્ષે દુષ્કાળ પડતો. ત્યારે વટેમાર્ગુઓ અને અહીંની પ્રજાને પીવાના પાણીની સગવડ મળી રહે એ હેતુથી ૭૨ કોઠાની ૧૧ મજલા વાવ ખારી નદીના કિનારે એવી રીતે બાંધવામાં આવી હતી જેથી ખરી નદી ભરાયતો પાણી આ વાવ અને પરા તળાવમાં આવે. તેમ જ એવું નિર્માણ પણ હતું કે વાવ ઉભરાય તો પાણી પાછું નદીમાં વહી જાય.

અન્ય વાયકાઓ પ્રમાણે છેક ૧૮મી સદીના સમયગાળા દરમીયાન જ્યારે દિલ્લી સલતનત પર મુઘલ બાદશાહ બાબરનું શાસન હતું. ત્યારે ખજાનો લઈને છુપાઈ જવાના આશયથી આ વાવનું બાંધકામ ગામથી દૂર અહીં ઇટ અને ચૂનાના ઉપયોગથી કરવામાં આવ્યું હતું.

જ્યારે ત્રીજી લોક વાયકા પણ આ જ વાતને સમર્થન આપે છે, પણ એમાં થોડોક ઇતિહાસ સંકળાયેલો જોવા મળે છે. આ વાવને એટલે જ કદાચ લાખા વણઝારાની વાવ પણ કહેવાય છે. કારણ કે આ લોકવાયકા મુજબ વણઝારા સમૂહ જ્યારે પોતાની માલમત્તા સાથે કુચ કરી રહ્યો હતો, ત્યારે આગળ એમને મોંઘલ સિપાહીઓ લૂંટવા ઉભા હોવાની વાવડ મળી હતી. પરિણામે આ લોકોએ આગળ જવાના વિચારને ત્યજી દઈને હાલના મહેસાણા નજીક જ રહેવાનું નક્કી કર્યું. આ રોકાણ કરવા માટે જ વણઝારા સમૂહ દ્વારા આ વવાનું નિર્માણ કાર્ય કરાયું હતું. જ્યાં છુંપાઈને એ લોકો પોતાના પરિવાર અને સંપત્તિને પણ બચાવી શકે. એમણે અમુક સમય રોકાણ પછી પોતાની સંપત્તિ અહીં જ સંતાડી દઈને વળતી વખતે ફરી લઈ લેવાનું નિર્ધારિત કરીને આગળ વધાવનું વિચાર્યું.

જો કે કેટલો સમય એ લોકો અહીં રોકાયા. કેટલા સમયમાં પાછા ફર્યા, અથવા અહીં જ માર્યા ગયા કે પછી આગળ વધી ગયા અને ક્યારેય પાછા જ નથી આવ્યા એ અંગેના કોઈ પુરાવા કે વર્ણન અથવા વાયકાઓ જાણવા મળતી નથી.

——–

પશ્ચિમાભિમુખ પ્રવેશદ્વારના બીજે છેડે એકબીજા સાથે જોડાયેલા કુવાના મધ્યમાં બનેલા બંને કિનારાઓ જોડતા પાતળા સીડીયો વડે ઉતરતા માર્ગના મધ્યમાં ઉભા રહીને લાંબી નજરે વાવને જોતા એ ભવ્યતા આંખોને સ્પર્શી જાય છે. જો કે જ્યાં ઉભા રહી આ નજારો જોઈ શકાય છે, ત્યાં બંને બાજુ કુવા છે. અંદાઝ પ્રમાણે જો વાવ રહેવા માટે કે છુપાઈ જવા પ્રયોજાતી હોય તો આ બંને કુવા પાણી માટે ઉપયોગમાં લેવાયા હશે. જો કે ભૂતકાળનો અભાવ માહિતીની પણ અસ્પષ્ટતા દર્શાવે છે. સ્થાપત્ય અને કોતરણી કાર્યોમાં સાવ સરળ અને નહિવત વૈવિધ્ય ધરાવતી આ વાવ પોતે જ મુલાકાતી અને જિજ્ઞાસુ લોકો માટે એક અજોડ વૈવિધ્ય સર્જે છે.

કુવા વચ્ચેના એ ભાગ માંથી નીકળી અમે બંને જણા એના પ્રવેશ દ્વાર તરફ વળ્યા. પ્રવેશ દ્વાર ઊંચી દિવાર વડે બંધ કરવામાં આવ્યું હતું, એ અમને છેક જોડાયેલા કુવાથી પચીસેક મીટરના અંતરે પહોંચીને ખબર પડી. અંદર ઉતરાવનો માર્ગ પણ બંધ હતો અને વાવની સ્વચ્છતા પણ જેવી તેવી દેખાઈ રહી હતી. પણ આ વાવના રહસ્યો વિશે જાણ્યા પછી હું આ વાવ જોવા એટલો ઉત્સાહી હતો કે બે મીટરનો ગહેરાઈ વાળો ભાગ કૂદીને હું વાવના ઊંડાણ તરફ ઉતરતી સીડીઓ તરફ ચાલ્યો. અદભુત અને આહલાદક વાતાવરણ અને મૌનનો ઘૂઘવતો ઇતિહાસ અહીં અંદર રહસ્યમયી રીતે ધરબાયેલો અનુભવતો હતો.

સામાન્ય રીતે સચવાયેલા સ્થાપત્યોમાં ઘણી વાસ્તવિકતા આધુનિકતાના શરણે આવી ગઈ હોય છે, પણ ધિક્કારાયેલો વારસો પોતાના વાસ્તવિક સ્વરૂપે મૌનમાં ડૂબેલો રહે છે. ૭૨ કોઠામાંથી માંડ ૧૨ કોઠા જોઈ શકાય એવી આ વાવ ગંદગી દ્વાર ખદબદતી જોવા મળે છે. પણ એકવાર એના અહેસાસને માણ્યા પછી ગંદગી અંગેની આ કડવાહટ પણ માનમાથી નીકળી જાય છે. સીડીયો ઉતરવામાં જે ઉત્સાહ હતો એ બહુ ટૂંકો જ છે, અવમ કહીને મારા ફ્રેન્ડે પને ટોક્યો. પણ મારી દ્રષ્ટિ કંઈક અલગ જ શોધવામાં વ્યસ્ત હતી. હું સ્થાપત્યની સ્વકચ્છતા કરતા એની ભવ્યતા અને રહસ્યમયી બનાવટમાં ઓતપ્રોત થઈ રહ્યો હતો.

ઇટેરી વાવ… માટીયાળ ખડકો દ્વારા નિર્મિત સ્થાપત્ય આટઆટલા વર્ષોની ઉબડખાબડ અને માવજત વગરની માર ખાધા વગર ઓન મક્કમ કઈ રીતે ઉભું રહી શકે…? મનમાં આ પ્રશ્નો સાથે તર્કો ઉદભવતા થયા, પણ અંતે તો આ બધું અમાન્ય તર્કોનું પાંગળુ બચાવ કાર્ય જ ને…? આ કોઈ જ પ્રકારે આરસપહાણ કે એવા પથ્થરો દ્વારા નિર્મિત સ્થાપત્ય તો હતું જ નહી, કે એની અખંડિતતા આટઆટલી માર પછી જીવંત રહે…? છતાંય આજ પણ અડીખમ ભૂતકાળને પોતાનામાં જીવંત રાખી આ વાવ કઈ રીતે વર્તમાનને પડકારી રહી ચેએ સમજવું મુશ્કેલ બની રહ્યું હતું. હજુ માંડ પંદરેક સિડી ઉતર્યો હતો, બીજો માળ કહી શકાય… મૂળ તો વાવ ૧૧ માળ ઊંડી માનવામાં આવે છે, પણ સમયાંતરે આ માળ અને કોઠાઓ (જેના આધારે કદાચ ૭૨ કોઠાની વાવ કહેવાતી હશે. કોઠા એટલે ચતુષ્કોણીય વિભાગ જ સમજવો રહ્યો.)

બીજા માળ પછી ત્રીજા માળને કદાચ ૬ વર્ષ પહેલાં ૩/૪ ભાગે જોઈ શકાતો હતો જે સમયાંતરે ૧/૪ પણ નથી રહ્યો. કદાચ આવનારા ભવિષ્યમાં બીજો માળો પણ નેસ્તનાબૂદ થઈ જાય તો શંકા કે તર્કને સ્થાન નથી. કાળું, વાસી અને કચરાના ખડકલાઓ વડે સતત ઉપર તરફ ગતિ કરતું ગંદકીનું સામ્રાજ્ય આ વાવને તબાહ કરવા ઉપર ઉઠી રહ્યું છે, પણ એની રક્ષા માટે ન તો સ્થાનિક સરકાર છે, ન મ્યુનિસિપલ તંત્ર કે ન તો કોઈ પુરાતત્વ ખાતાને આમાં રસ દેખાઈ રહ્યો છે.

સોળમી સીડી પર આવીને મેં ચારેય કોર નજર કરી. અહીંથી વાવનો જે ઉત્તમ નજરો માણી શકાય છે, એ અપ્રતિમ છે. જો નીચેના ગંદા પાણી વાળા ભાગને અવગણી દેવામાં આવે તો આ સુરેખ ઊંડાણ ધરાવતી વાવ અદભુત અને અકલ્પનિય સ્વરૂપ ધરાવે છે. મેં આ દ્રશ્ય નિહાળવા એ જ સિડી પર પાંચેક મિનિટ આસન જમાવી લીધું. કપડાં બગડવાની ચિંતા ન હતી, અને વાતાવરણમાં પ્રસરેલી વાસની પરવા પણ ન હતી. ચારેય તરફનો સુનકાર મને ઘેરી વાળ્યો હતો. પ્રકૃતિનો અવાજ અહીં સુરમ્ય સંગીત રૂપે કાનમાં જાને કૃષ્ણની વાંસળીની જેમ ગુંજી રહ્યો હતો. આ અલૌકિક આનંદ કદાચ ત્યાં આવીને વાવના સૌંદર્યમાં ઓતપ્રોત થનાર ને જ સમજાતું હશે…?

લીલીતરી દ્વારા છવાયેલું આ ખંડર હજારો પ્રાર્થના દ્વારા મળતા કુદરતી અહેસાસોમાં ભીંજવી દેવા સક્ષમ હતું. અહીં પંખીઓનો કલરવ સ્પષ્ટ સાંભળી અને માણી શકાતો હતો. વાવના અદભુત દ્રશ્યને ગંદકીના આરપાર હું જોઈ શકતો હતો. ઘણા દ્રશ્યો જીવંત ન હોવા છતાં વિચારો, અભિપ્રાયો અને જાણકારી એને સાક્ષાત બનાવી દે છે. મારી આંખો સામે એક સ્પષ્ટ સુંદર અને જીવંત વાવ જાણે પ્રત્યક્ષ લાગતી હતી. એ જ સૌંદર્ય કે એક જીવંત વાવનું અભિન્ન અંગ હોય છે, એજ કુદરતી અહેસાસ જે એક રહેવા યોગ્ય વાવમાં હોવું જોઈએ, એ જ અપ્રતિમ બાંધકામ જે કોઈ પણ સ્થાપત્યને ભવ્યતાથી ઓતપ્રોત કરી નાખે છે. હું વધુ એના ઐશ્વર્યમાં ડૂબું એ પહેલાં જ મારા મિત્રે મને નીકળવા માટે કહ્યું. પણ હજુ ઘણું સમજવા જોવાનું કહી મેં એને રોકી લીધો.

હું ત્યાંથી ઉઠ્યો, કારણ કે સમય સતત વીતી રહ્યો હતો. સાંજ ઢળી રહી હતી અને અહીં રાતના સમયે રહેવું ખતરાથી ખાલી નથી, કારણ કે અવાવરું જગ્યાના ઘણા ગેરકાયદેસર ઉપયોગ થતા હોવાની પણ પૂરતી સંભાવનાઓ હોય છે. સાથે આવેલા મિત્રનો ઈશારો હું સમજી રહ્યો હતો, પણ સમય મુજબ હજુ કલાક હતો. મેં ફરી સહેજ નીચે પગલાં ઉપડ્યા. મરાથી ત્રીસેક પગથિયાં પછી વાવના સૌંદર્યને કાળા ગંદા પાણીનું ગ્રહણ લાગી જતું હતું, આ વાવની રાહસ્યમયતા સમજવામાં મર્યાદા પણ હતી અને બધા પણ…

વાવમાં નજર કરતા ચારેક સ્થાને તકતી મુકાયાના અંદાઝ મૂકી શકાય એવા નિર્માણ દેખાય છે, ઓન ત્યાં કાંઈ નથી. શક્ય છે મોંઘલ આક્રમણ કારીઓ દ્વારા આ ગુપ્ત માહિતી તોડી પાડવામાં આવી હોય અને વણઝારા સમૂહનો ખજાનો લૂંટી લેવાયો હોય…? શક્ય છે એ નિર્માણ અન્ય સમયકાળમાં નાશ પામ્યું હોય…? શક્ય છે એ નિર્માણ ભ્રમ ખાતર રચાયું હોય…? અથવા ગાયકવાડ સમયમાં જ્યારે એને પુનઃ સમારકામ દ્વારા જીવંત બનાવવામાં આવી ત્યારે દૂર કરાયા હોય. વાવની અંદર નહિવત કોતરણી છે. અથવા જર્જરિત દીવાલો સાથે નાશ પામી છે, કહી શકવું મુશ્કેલ છે.

આખી વાવમાં ત્રીસેક સીડીયો પછીના બીજા મજલા પર એક તખતી છે. જેના પર અંદાજીત પર્શિયન અને પાલી કે સ્થાનિક ભાષાનું લખાણ જોવા મળે છે. જો કે આ તખતીનો મધ્ય ભાગ પણ ભૂસવા પ્રયત્ન થયેલો હોય એવું લાગે છે, છતાં લખાણ અમુક અંશે જાણકાર દ્વારા વાંચી શકાય એમ છે. આ તખતીનો શો અર્થ હોઈ શકે એ તખતીનો જાણકાર વ્યક્તિ સિવાય કોઈ ઉઘાડી શકે એમ નથી.

બીજા માલથી સહેજ નીચે ઉતર્યા પછી આગળ જવાનો માર્ગ બંધ થઈ જાય છે. પણ ત્યાંથી વાવની સુરેખ નજરે દેખાતી તસ્વીર મોથી ‘વાહ’ શબ્દને વહેતો કરી નાખે છે. જો કે કાળા પાણીમાં પણ આપણને આગળનો મજલો જાણે જીવંત ભાસે છે, બસ આ વાવ જાણે વારંવાર પોતાના ઇતિહાસના રહસ્યો ઉકેલવા ફરિયાદ કરતી જ ભાસે છે. લાચાર, વિવશ અને અંતને શરણ થતા વારસાઈ ઇતિહાસને બચાવવા અસક્ષમ સ્થાપત્ય…

કલાક સમય ક્યાં વીતી ગાયો એની જાણે સમજ જ ન પડી. ચારે કોરની દીવાલો, ઉપરની ભવ્યતા અને સુરેખ દ્રષ્ટિએ અનુભવતો વાવનો અવર્ણીય દેખાવ આંખોને આંજી દેવા સક્ષમ છે. જર્જરિત છતાં જાજરમાન ઇતિહાસ અને રહસ્યો દ્વારા ગર્ભિત અવસ્થામાં અંતને શરણ થતું ભૂતકાળનું વૈવિધ્ય…

છેલ્લે અનિચ્છાએ સમયાભાવે અમે બહાર નીકળ્યા. આસપાસનો લીલોતરી તેમજ શાંતિના સાનિધ્યમાં વસેલો આ વિસ્તાર શા માટે વાવ બાંધકામ માટે ઉપયોગમાં લેવાયો એની સાક્ષય આપે છે. અહીં વાતવરણ સોળે કલાએ ખીલી ઉઠે છે અને પ્રકૃતિ એના વૈવિધ્ય તેમજ નિર્મળતા દ્વારા મન મોહી લે છે. હું અને પરેશ ફરી એકવાર જાજરમાન સ્થાપત્ય તરફ આદરભાવ ભરી દ્રષ્ટિએ જોઈ રહ્યા… આ ડૂબતો સૂરજ ઇતિહાસના ઘણા રહસ્યો અસ્ત કરશે એની ગમગીન યાદો સાથે અમે ત્યાંથી વિદાય લીધી…

પણ આ સ્થાપત્ય એટલી હદે હચમચાવી ગયું કે આ વાવના સુધારા બાબતે તેમજ ઇતિહાસને લાગતો એક લેખ લખી PMO મારફતે સરકાર સમક્ષ રજુ કર્યો. માંડ પાંચેક મહિને એનો જવાબ મળ્યો, પણ ત્યાંથી સ્થાનિક સરકારને સોપાયેલા કાર્યનો આજ પણ નિકાલ નથી આવ્યો. લગભગ આ પ્રસંગને ઓછામાં ઓછા બે વર્ષ થયાં હશે. પણ આજે પણ કોઈ જવાબ નથી… એક મીડિયા હાઉસ દ્વારા પણ રજુઆત કરવા પ્રયત્ન કર્યો પણ એનો કોઈ અર્થ ન સર્યો. કદાચ કોઈને આ ડૂબતા વાહણને બચાવવામાં રસ નથી, પણ મેં હિંમત નથી હારી. આ માટે મેં પ્રયત્નો કર્યા છે, કરતો રહીશ…

★ મહેસાણા : ચાવડા શાસન દરમિયાન સ્થાપિત થયેલ શહેર

મહેસાણા શહેરની સ્થાપના ચાવડા વંશના શાસન દરમીયાન મેહસાજી (મેસાજી) ચાવડા દ્વારા થઇ હતી. જેમણે તોરણનું (એક પ્રકારે દરવાજો.) નિર્માણ કરાવ્યું જે માતાજીના મંદિર દ્વારા વિક્રમ સંવત ૧૪૧૪ (1358 Ad) ભદ્રપદ શુદે અર્પણ કરાયું. (આ પ્રસંગનો ઉલ્લેખ જયસિંહ બ્રહ્મભટ્ટની ૧૯૩૨ દરમિયાન લખાયેલ કાવ્યમાં જોવા મળે છે.) ચામુંડા માતાના મંદિરને અર્પણ થયેલા તોરણના કારણે આજે એ જ મંદિર તોરણવાળી માતા તરીકે ઓળખાય છે. એક અન્ય વાયકા મુજબ મહેસાણા સ્થાપનાનો આ સમય વિક્રમ સંવત ૧૩૭૫ (1319 AD) માનવામાં આવે છે.

ગાયકવાડ દ્વારા બરોડા જીત્યા પછી ૧૭૨૧માં બરોડા સ્ટેટનું નિર્માણ થયું. ત્યાર બાદ ઉચ્ચકાર્ય માટે પાટણ રાજધાની બનાવવામાં આવ્યું જે ૧૯૦૨ આસપાસ મહેસાણા ખસેડવામાં આવ્યું. જ્યાં એમણે ૧૯૦૪ આસપાસ રાજમહેલનું નિર્માણ કરાવ્યું. વર્ષો સુધી મહેસાણામાં આ રાજમહેલ ડિસ્ટ્રીકટ કોર્ટ તરીકે ૨૦૧૭ સુધી કાર્યનવંતી રહ્યો. જો કે હવે ફરી રાજમહેલ ખાલી કરી દેવામાં આવ્યો છે. આ રાજ મહેલનો અંદાઝી ખર્ચ સાડા ચાર લાખ હતો, એનું નિર્માણ અંગ્રેજ આર્કિટેક્ટ સ્ટીવન્સ દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું. ૧૯૦૮ પછી આ રાજમહેલ મ્યુનિસિપલ ઓથોરિટીને હસ્તાનતરણ કરવામાં આવ્યો.

રાજમહેલ સિવાય પણ દૂધસાગર ડેરીનો સમાવેશ કરી શકાય. કારણ કે મહેસાણા શહેરમાં આવેલી દૂધસાગર ડેરી ભારતમાં જ નહીં પણ સંપૂર્ણ એશિયા ખંડમાં સૌથી મોટી છે. જ્યાં એવરેજ ૧.૪૧ મિલિયન દૂધનું પ્રતિદિન પ્રોસેસિંગ થાય છે. જે દૂધ એકત્ર કરવાનું અને ઉત્પાદન કરવાનું સૌથી વિશાળ નેટવર્ક ધરાવે છે.

★ મહેસાણા શહેરમાં જોવા લાયક સ્થળો :-

ગાયકવાડ સમયનો રાજમહેલ (જ્યાં. કોર્ટ હતી પણ હવે એને ખસેડવામાં આવી છે.),

૭૨ કોઠાની વાવ,

બોગાસીયા (બાડીયાસી : વિકિપેડિયા મુજબ) ની વાવ અને બિલાડીબાગ,

તોરણવાળી માતા મંદિર,

ધોબીઘાટ,

સ્વામિનારાયણ મંદિર (રાધનપુર અને મોઢેરા રોડ),

જૈન દેરાસર (મોઢેરા સર્કલ),

બે આંખની શરમ – સુધીર દલાલ

પસાર થઈ જતી મોટરના હેડલૅમ્પના અજવાળામાં આઠદસ છોકરાઓના ટોળાએ લટકાતી-મટકાતી ચાલી જતી એક છોકરી જોઈ અને અનેક ઝીણીતીણી સિસોટીઓથી અને eyes right, boys થી હવા ગુંજી ઊઠી. એ ટોળામાંના એકે – કેતને, ક્લિક – ચાંપ દાબી હોય એમ એકસ-રે લીધો અને એ પસાર થઈ ગયેલી ક્ષણ પછી જ્યારે એ જોવા બેઠો ત્યારે એમાં નર્યા નીતર્યા રૂપ ને સુડોળ, સમૃદ્ધ આકૃતિ સિવાય બીજું કંઈ જ નહોતું. એના હ્રદયે થોડા ધબકારાની ગાપચી મારી દીધી અને એ મૂગો થઈ ગયો.
ચોથી-પાંચમી વાર એણે આ છોકરી આ જ રીતે સ્વપ્ન માફક પસાર થતી જોઈ હતી, પણ એકેય વાર એનું સળંગ દ્રશ્ય એ યાદ રાખી શક્યો નહોતો. એકાદ ક્ષણ જ ચાલનું એકાદ ડગલું જ, ડોકનો એકાદ મરોડ જ એના ચિત્તમાં જડાઈ ગયાં હતાં – આખા ચલચિત્રમાંથી મશીન અટકી જતાં પડદા પર સ્થિર થઈ ગયેલું એકાદ દ્રશ્ય જ યાદ રહી જાય એમ; ગીતની આખી રેકર્ડ યાદ ન રહેતાં તડમાં ફસાઈ ગયેલી પિનથી અનેક વાર વાગ્યા કરેલી એકાદ પંક્તિ જ યાદ રહે એમ. આ ચારપાંચ ક્રમનો સરવાળો એક જ થતો હતો : એને મળવું જ પડશે, કદાચ ચંપલ કે તમાચો ખાવો પડે તો પણ.
લૉન પર કૂંડાળું વળી બેઠેલા ટોળામાંથી એ ઊભો થઈ ગયો અને પાસે ઊભા રાખેલા એના સ્કુટર તરફ ચાલ્યો. બીજા બધા સમજી ગયા. એકે best luck કહ્યું અને બીજા એકે ‘અમારે શું? પરણો અને સુખી થાઓ એટલે બસ.’ કહ્યું. સંસ્થાના વાર્ષિકોત્સવમાં થતા સેક્રેટરીના ભાષણની જેમ એ બધાની ટકોર ગણકાર્યા વગર એણે સ્કુટર ચાલુ કર્યું.
છોકરી હજુ બહુ દૂર પહોંચી નહોતી. રસ્તાની ધારને કિનારે કિનારે એકધારી રીતે એ ચાલી જતી હતી. કેતને સ્કુટર એક બાજુ ઊભું રાખ્યું. છોકરીના સ્કુટરના અટકવાના અવાજથી ચમકી અને એ બાજુ તાકી રહી. તરતજ કેતન બોલ્યો : ‘તમે મને ઓળખતાં નથી. હું તમને લગભગ રોજ અહીં ફરવા નીકળતાં જોઉં છું. મારું નામ કેતન, હું તમારી સાથે ચાલુ તો વાંધો છે?’

ક્ષણભર એ વિચારમાં પડી ગઈ હોય એમ લાગ્યું અને પછી એણે હાથ લાંબો કર્યો : ‘ચાલો !’
કેતનનો હાથ પકડીને એણે ચાલવા માંડ્યું ! કેતને નવલકથામાં પણ આવું નહોતું વાંચ્યું. એના શરીરમાં એક અવર્ણ્ય ઝણઝણાટી ફેલાઈ ગઈ. એનો હાથ – પેલો મૃદુ હાથ પકડેલી હથેળી, જાણે બહેર મારી ગઈ ! માંડ માંડ એ બોલી શક્યો : ‘તમારું નામ?’
‘પ્રીતિ’
મીઠું, લાડકું, ગળ્યું ગળ્યું ! થોડુંક એ બન્નેએ મૂગા મૂગા ચાલ્યા કર્યું. છોકરીની હજુ એ જ સ્વસ્થતા હતી; એની ચાલમાં એ જ લયકારી; એની આજુબાજુ ગુંજતું લાગતું એ જ સંગીત.
‘આપણે ક્યાંક બેસીશું?’ કેતને પૂછ્યું.
‘તમે કહો ત્યાં. દોરી જાઓ.’ છોકરી બોલી.
‘શી કહેવાની રીત ! દોરી જાઓ !!’ કેતન એનો હાથ ખેંચી એક બાજુ લઈ ગયો અને અંધકારના એક ખૂણે ઝાડ નીચે બેઠો. છોકરીએ ડ્રેસ સરખો કર્યો. ઊભા ઢીંચણે, લાંબા પગે બેઠી. ઢીંચણ ફરતા હાથ ગોળ વીંટી દીધા. અને ડોક ટટ્ટાર કરી વાળ પાછળ બરડે પાથરી કાઢ્યા. પછી પૂછ્યું : ‘તમે ક્યાં રહો છો?’
‘શાહીબાગ.’ કેતને કહ્યું. ‘અને તમે?’
‘હું તો અહીં જ રહું છું – અરધો એક માઈલ દૂર. તમે હંમેશા અહીં ફરવા આવો છો?’
‘ક્યારેક; બધા ભાઈબંધો ભેગા થયા હોઈએ ત્યારે. તમને મળવાનું ઘણીવાર મન થયું, પણ હિંમત આજે જ કરી શક્યો.’
કેતને કહ્યું તો ખરું, પણ એને થયું કે એક હિંમત આવતાં બીજી અનેક હિંમતો ચાલી ગઈ હતી. પ્રીતિના સાન્નિધ્યે એની અનેક લાગણીઓને જાણે છતી કરી દીધી હતી. એક રીતે જાણે કોઈ એનાં કપડાં ઉતારી ગયું હોય એમ એને શરમ પણ આવવા માંડી. છોકરીએ એના હાથમાં હાથ સોંપી એની બધી વિલાસિતાઓને જાણે અટકાવી દીધી હતી, ઈચ્છાઓને જૂદો જ વળાંક આપી દીધો હતો. સ્કૂટર પર વિચારી રાખેલું ‘છેવટે ત્રીજી વારની મુલાકાતે પોતે એનો હાથ, રેખાઓ જોવાને બહાને, હાથમાં લેશે.’ – એ બધું નકામું ગયું. એના હૃદયમાં એણે કદી નહિ અનુભવેલી કૂંણી લાગણીઓ જન્મી : કંઈક અંશે સ્વચ્છ અને સાત્વિક.
‘આજે કઈ તિથિ થઈ?’ પ્રીતિએ પૂછયું.
‘તિથિ ? તિથિ કોણ યાદ રાખે છે ! આખા વર્ષની એક તિથિ યાદ છે – મહા સુદ પડવો. મારી વર્ષગાંઠ. કેમ કંઈ છે?’
‘કંઈ નહિ આ તો ચંદ્ર….’ એ અટકી ગઈ. કેતને દોર સાંધી દીધો : ‘ચંદ્ર પરથી આઠમ-નોમ લાગે છે.’
‘ચાંદની સરસ છે નહિ?’ પ્રીતિ બોલી.
કેતન જરાક હસ્યો : ‘તમને ચાંદની વળી કયાં દેખાઈ? મ્યુનિસિપાલિટીના દીવા બધી મઝા મારી નાખે છે !’
‘દીવાનું તેજ થોડું જ આપણા સુધી આવે છે?’
‘પણ ચાંદની ત્યારે ક્યાં આવે છે? ઝાડના પડછાયામાં એય ખોવાઈ ગઈ છે. સિવાય કે આ જમીન પર પડતા, પાંદડામાંથી ચળાઈ આવતા ચાંદરણાને ચાંદની કહીએ તો છે.’
‘તમે માનો તો ચાંદરણું ચાંદની લાગે, અને ન માનો તો ચાંદનીય ચાંદરણું; – સુખદુ:ખની જેમ.’
‘ઓહ ! તમે કવિ છો કે તત્વજ્ઞાની?’
‘હું આવું બધું વિચારું છું અને પછી દુ:ખી દુ:ખી થઈ જાઉં છું. એક ક્ષણે સુખ અને બીજી ક્ષણે દુ:ખ, કેમ? સુખ પછી દુ:ખ આવું બધું.’
‘દુ:ખ એ સુખનો પડછાયો હોવો જોઈએ.’ કેતન બોલ્યો તો ખરો, પણ પછી વિચારમાં પડી ગયો. એને થયું કે આ હું બોલ્યો? કેતન? પેલા ટોળામાંનો એક? એના દોસ્તો વચ્ચે આવું કંઈ બોલ્યો હોય તો? Get out કરે, નાતબહાર મૂકે, મશ્કરી કરે, એથીય વધુ – એની વાત સાંભળ્યા વગર જ ફિલ્મોની વાતો ચાલુ રાખે.
‘કદાચ નાનું છોકરું ચગ્યું હોય ત્યારે આપણે કહીએ છીએ ને કે ‘બહુ ખીલ્યું છે તે રડવાનું જ થયું છે’ એની પાછળ પણ એ જ તત્વજ્ઞાન હશે, કેમ?’ પ્રીતિ બોલી : ‘અત્યારે હું સુખી છું, કદાચ કાલે દુ:ખી હોઈશ. તમે અત્યારે સુખી છો, કલાક પછી કદાચ દુ:ખી હશો.’ પ્રીતિએ ઢીંચણ ઉપર માથું નાખી દીધું.
‘જવા દે એ વાત આપણે કયાં ફિલસૂફ થવું છે?’
‘કેટલા વાગ્યા? તમારી પાસે ઘડિયાળ છે?’ પ્રીતિએ પૂછ્યું. કેતને સામે દેખાતા ટાવરમાં જોઈને કહ્યું : ‘ટાવર સામે જ છે ને ! નવ ને વીસ. કેમ, મોડું થાય છે?’
‘તમે નવ ડંકા સાંભળ્યા? મેં કેમ સાંભળ્યા નહિ?’
‘આપણે ફિલસૂફીમાં ઊતરી ગયાં હતાં ને, એટલે.’
ઠંડો પવન નીકળ્યો હતો. પ્રીતિના વાળની લટ એમાં ફરફરવા લાગી. ક્યાંય સુધી એ નીચી આંખો ઢાળી બેસી રહી. કેતન થોડીવાર એને જોઈ રહ્યો. પ્રીતિની મુખાકૃતિ હજુ એણે સ્પષ્ટપણે જોઈ નહોતી. એને એ હૈયામાં કંડારી લેવી હતી. પ્રીતિની હડપચી પકડી એણે એનું મોં પકડી લીધું. એના સ્પર્શે એ થથરી ઊઠી. એણે આંખો મીંચી દીધી ને જાણે વાટ જોઈ રહી.
કેતન એને બરાબર જુએ એ પહેલાં જ ત્યાંથી પસાર થતી એક મોટર ત્યાં ઊભી રહી. મોટરમાંથી ધીમો ચણભણાટ એમની બાજુ દોડી આવ્યો. મોટર જરાક વળી અને એનું લાઈટ બન્ને પર પથરાઈ ગયું. કેતન ચોંકી ઊઠયો. ટટ્ટાર થઈ ગયો. આંખ સામે હાથ ધરી એણે પ્રીતિ સામે જોયું. એ તો એવી જ સ્વસ્થ હતી. કેતનને થયું, છોકરીઓ આટલી હદ સુધી પ્રેમમાં મસ્ત રહેતી હશે? સ્થાન, સમય, સંજોગ, સંકોચ, ભૂલી જઈ શક્તી હશે?’ ‘તોફાની છોકરાઓ લાગે છે.’ એણે કહ્યું.
‘કેમ?’
‘હાથે કરીને એણે મોટર ફેરવી આપણા ઉપર લાઈટ ફેંક્યું. એમાં એમના હાથમાં શું આવ્યું?’
‘વ્હીસલો ના મારી એમ કહો. એટલા સજ્જન.’
કેતન શરમાઈ ગયો. પોતેય એવા જ એક ટોળામાંનો હતો ને ! એણે ફરી એ ટોળાનું નામ નહિ લેવાનો નિશ્ચય કર્યો.
પ્રીતિમાં એવું કંઈક તત્વ હતું જેનાથી વાતાવરણ સ્વચ્છ, સહજ થતું હતું. જે છોકરી વિષે પહેલાં એણે દરેક જાતનો સારો-નરસો વિચાર કરેલો એ જ છોકરી વિષે અત્યારે એ નિર્મળ પ્રેમ ને મમતા સિવાય બીજો એક પણ વિચાર કરી શક્યો નહોતો. સ્ત્રીની ગેરહાજરીમાં ખદબદતાં ગંદા વિચારો, મલિન ઈચ્છાઓ, વિલાસી વૃત્તિઓ સ્ત્રીના સાન્નિધ્યમાં કેમ વિલીન થઈ જતાં હશે?
ક્યાંય સુધી પોતાના વિચારોમાં એ ગરકાવ થઈ ગયો. જ્યારે એ ભાનમાં આવ્યો ત્યારે એને ખ્યાલ આવ્યો કે પ્રીતિ કંઈક ધીમે ધીમે ગણગણતી હતી. થોડીવાર એ સાંભળી રહ્યો. શબ્દો સંભળતા નહોતા છતાં સ્વર ગુંજતો હતો.
‘મોટેથી ગાઓને ! મનેય થોડો લાભ મળે.’
‘અરે, મને કંઈ ગાતાંબાતાં નથી આવડતું. કમનસીબે એવી કોઈ કળા આપણને વરી નથી.’
‘તો હમણાં તમે શું ગાતાં હતાં?’
‘ગણગણતી હતી, ગાતી નહોતી.’
‘અચ્છા ગણગણતાં હતાં, બસ ! એક વિનંતી કરું? કંઈક ગણગણોને ! તમને જે આવડે તે. અને સાથે સાથે કહી દઉં કે મને તો આવડતું જ નથી, એટલે તમે ગમે તેવું ગાશો તોય ગભરાવાની જરૂર નથી.’
‘મને તો નથી આવડતું એકે સિનેમાનું ગીત કે સુગમસંગીત. આ તો વર્ષો પર એક ગઝલ વાંચી હતી એ યાદ કરતી હતી. શબ્દો બેસતા નહોતા.’
‘કઈ?’
‘તો લિજિયે સુનિયે!’ જાડો અવાજ કાઢી પ્રીતિએ કહ્યું અને ગવૈયાની જેમ ગળું ખોંખાર્યું.
કેતન હસી પડ્યો. પ્રીતિની સ્ટાઈલ જ એવી હતી.
‘આ….’
’હું સ્વર આપું?’ કેતને પણ ચાલાવ્યું.
‘નહિ. નહિ તમે ‘સ્વર્….ગ’ જ આપો. હું સ્વર આપીશ.’
ગઝલની બે પંક્તિઓ પ્રીતિએ ગાઈ.
‘બસ, આગળ નથી આવડતું.’ એ બોલી.
‘ફાઈન ! સરસ ! બ્રેવો !’
‘શું ફાઈન ? મેં આટલેથી પૂરું કર્યું એ સારું કર્યું.’
‘અરે તમે તો બે લીટીયે ગાઈ શક્યાં, અહીં તો ‘મેં એક બિલાડી પાળી છે’ ભીમપલાસીમાં શીખ્યા હતા ત્યાંથી આગળ વધ્યા જ નથી. ભીમપલાસી તો પાછું કોઈકે કહેલું એટલે; નહિ તો આપણે મન ‘મેં એક બિલાડી પાળી છે’ એટલે મેં એક બિલાડી પાળી છે. એમાં વળી રાગવૈરાગ શા?’
પ્રીતિ હસી પડી : ‘ઊઠીશું?’
‘ચાલો, હું તમને ઉતારી જાઉં.’
‘ના, ના; હું તો ચાલતી જ જઈશ.’
‘કેમ? મારી સાથે કોઈ જોઈ જાય એટલે?’
‘ના, એટલે નહિ. તમારે આવવું હોય તો ચાલો મારી સાથે. સ્કૂટર અહીં જ રહેવા દો.’
‘ચાલો.’ પ્રીતિ કેતનનો હાથ ઝાલી ઊભી થઈ. હાથ એના હાથમાં જ રહેવા દીધો.
‘કઈ બાજુ!’
‘આપણી વાતોમાં દિશાય ભૂલી ગઈ. કૉલેજ બાજુ. કૉલેજ કઈ તરફ આવી?’ પ્રીતિએ ચારે બાજુ નજર ફેરવી કાઢી.
કેતને કૉલેજ તરફ ચાલવા માંડ્યું. પ્રીતિની હથેળીમાંથી, એની આંગળીઓમાં પરોવાયેલી આંગળીઓમાંથી લોહી એના શરીરમાં ધમકારાબંધ પ્રવેશી પરિભ્રમણ કરવા માંડ્યું. ઘડીક પહેલાંની સરળતા, સાહજિકતા ચાલી ગઈ અને હૃદયના ધબકારા જાણે બૅંડવાજાં વાગતાં હોય એમ ચાલવા માંડ્યા.
બન્ને મૂગા મૂગા ચાલતાં હતાં. છેવટે પ્રીતિ બોલી : ‘કૉલેજ પછીની પહેલી ગલીમાં રખે આ તાનમાં ગુલતાન થઈ જાઉં, એટલે કહી રાખું ને?’
ગલીમાં વળ્યાં. થોડી વાર પછી પ્રીતિ બોલી : ‘મને લાગે છે આપણે આવી ગયાં. એક કામ કરો છો? ઝાંપાના થાંભલા ઉપર થાંભલા ઉપર બોર્ડ લટકાવેલું છે?’
‘છે. હવે ક્યારે મળશો?’
‘તમે કહો ત્યારે.’
‘કાલે ? રાતના આઠ વાગ્યે? અહીં આવું તો વાંધો છે?’
‘કશો જ નહિ ને!’
‘અચ્છા’
‘આવજો’
‘આવજો’
પ્રીતિએ ઝાંપો ખોલ્યો. એનો દુપટ્ટો ઝાંપાની ડિઝાઈનના એક વળાંકમાં ભરાઈ ગયો. કેતને વાંકા વળી એમાંથી દુપટ્ટો કાઢયો. પ્રીતિ અંદર ચાલી ગઈ. કેતને ઝાંપો બંધ કર્યો. પાછા ફરતાં એની નજર પેલા થાંભલા પરના પાટિયે પડી : ‘અંધ કન્યાગૃહ’ – અંધકારમાંય એ ઉકેલી શક્યો.
બીજે દિવસે આઠ વાગ્યે જ્યારે એ આવ્યો ત્યારે બહાર કોઈ નહોતું. એણે અંદર તપાસ કરી. પ્રીતિ નહોતી. ‘બહાર ગઈ છે; આપ કોણ?’ ઑફિસમાં બેઠેલાં એક પ્રૌઢ બહેને પૂછ્યું.
કેતને પોતાનું નામ ના આપ્યું : ‘હું એક ચિઠ્ઠી મૂકી જાઉં છું, તે એમને આપશો?’
‘જરૂર’
ખિસ્સામાંથી પેન કાઢી એણે એક કાગળ પર ઝડપથી ધ્રુજતા હાથે લખવા માંડ્યું.
‘પ્રીતિ,
તું સમજી ગઈ હોઈશ. મારે તને રૂબરૂ જ વાત કરવી હતી. પણ તું તો છે નહિ. એક રીતે ઠીક જ થયું. મારે જે બધું કહેવું છે એ કદાચ તારી સામે કહી જ શક્યો ન હોત. તારું હૃદય ભાંગતાં જીવ ચાલતો નથી. તારી વ્યથા કલ્પી શકું છું. પણ શું કરું? હું તો સમાજ, માબાપ, બધાથી વીંટાળાયેલો છું. તને અપનાવવાની મારામાં શક્તિ નથી. તું જોઈ શકતી હોત તો કદાચ તેં મને પહેલેથી જ માપી લીધો હોત. તારી અંધ આંખોએ મને છેતર્યો નથી, મેં તને છેતરી છે એમ મને લાગે છે. આ પત્ર પણ તારે તો કોઈની પાસે જ ઉકેલાવવો પડશે. ખેર ! ‘વચને કરેલા પ્યારના હૈયા કર્યા છે ટુકડા.’ જ ઠીક છે એમ તને હવે ખરેખર લાગશે. તારા દુ:ખમાં કંઈક અંશેય ભાગ મેળવવા તારી મૈત્રી તો ઝંખું જ છું.’ સહી કર્યા વગર જ એ ચાલ્યો ગયો.
પ્રીતિએ પાછા આવી એ કાગળ વાંચ્યો, હસી…, ફાડી નાખ્યો, અને ગૃહની બધી છોકરીઓ બરાબર સૂઈ ગઈ છે કે નહિ એ જોવા અંદરના ઓરડામાં ચાલી ગઈ.

બુકાનીની અંદર સ્વજન – ડૉ. શરદ ઠાકર

‘અલક, તેં નોકરી તો સ્વીકારી છે, પણ એક વાતનું ધ્યાન રાખજે. આ નોકરી ખાનગી કંપનીની નોકરી છે અને એનો માલિક અનિકેત કુંવારો છે. તું જાત સંભાળજે. નહિતર કંપનીનો માલિક તારા દેહનો પણ માલિક….’ મીનાએ અલકના કાનમાં ફૂંક મારી. મીના બે વરસ પહેલાં અનિકેત દિવાનની કંપનીમાં જ નોકરી કરી ચૂકી હતી. એનું કહેવું ખોટું ન હોય, પણ અલકને આ નોકરી સ્વીકાર્યા વગર છુટકો ન હતો. ગ્રેજ્યુએટ થયાને આ ત્રીજું વર્ષ ચાલતું હતું. પપ્પા તો એ નવમામાં હતી ત્યારે જ ગુજરી ગયા હતા. પાછળ એવી કોઈ મોટી બચત પણ મૂકતા ગયા નહોતા. ભાઈ પણ હજુ નાનો હતો. સરકારી નોકરી તો એક દૂરનું સ્વપ્ન હતી જ પણ ખાનગી નોકરી પણ આકાશમાં ઊગતાં ફૂલ જેવી હતી. સતત ઈન્ટરવ્યુઝ આપી આપીને થાક્યા પછી ગઈકાલે વિશાલ એન્ટરપ્રાઈઝમાં કલેરીકલ જૉબ મળી હતી. સોમવારથી હાજર થવાનું હતું. અને મીના એને કહી રહી હતી કે, ‘જાતને સંભાળજે. કંપનીનો માલિક અનિકેત દિવાન એક શિકારી પુરુષ છે….’
અલકે એ આખી રાત પાસા ઘસી ઘસીને કાઢી. શું કરશે અનિકેત એને? છેડતી કરશે? સ્ટાફના બીજા સભ્યોની હાજરી એને નડશે નહીં? એની ઑફિસના એકાંતમાં બોલાવીને કોઈક અજુગતી માગણી કરશે? પૈસાની લાલચ આપશે? કિંમતી ભેટસોગાદો આપીને એને ફસાવવાની કોશિશ કરશે? અને આ બધું કર્યા પછી પણ પોતે એની જાળમાં નહીં આવે, તો લગ્નનું વચન આપીને એને લૂંટી લેશે અને પછી હાથ પર બેઠેલી માખીને ઉડાડતો હોય એમ એને પોતાની જિંદગીમાંથી ખંખેરી નાખશે? મીનાને આવો કંઈક અનુભવ થયો હશે, ત્યારે જ એણે કહ્યું હશે ને કે ‘જાતને સાચવજે…’ અલકે મનોમન મીનાનો આભાર માન્યો. એણે મન મક્કમ કરી લીધું. એ એટલી હોંશિયાર તો ક્યારેય હતી જ નહીં કે લંપટ પુરુષની આંખ પારખી શકે. પણ સાવ એવી બુદ્ધુ પણ નહોતી કે કોઈ એને ચેતવી દે એ પછી પણ.. ! ‘થેંક્સ મીના ! હવે કોઈ જાળ મને ફસાવી નહિ શકે. હું નોકરી ન જાળવી શકું તો કંઈ નહીં, પણ જાત તો જાળવીશ જ !’ એણે મનમાં ને મનમાં સાથે વાત કરી લીધી.

નોકરીનું એક અઠવાડિયું વીતી ગયું. કશું જ અઘટિત ન બન્યું. અનિકેત દિવાન સોહામણો પુરુષ હતો એની ના નહીં. કંપનીના સંચાલનને એ પૂરી ગંભીરતાથી લેતો હતો એ અલકે પણ જોયું. ચમકતી, પીસ્તા કલરની ગાડીમાંથી એ ચપળતાપૂર્વક નીકળીને કાચના દરવાજામાંથી ઑફિસમાં દાખલ થતો, ત્યારે સ્ત્રીઓ તો શું પણ પુરુષ કર્મચારીઓ પણ વશીકરણની અસરમાં આવી જતાં. નિયમિતતા અને ચીવટ એ બે એના મુદ્રાલેખ હતા. ફાલતું વાત માટે જાણે એની પાસે સમય જ ન હતો. પહેલે દિવસે એ ઑફિસમાં પ્રવેશ્યો, ત્યારે અલકે પણ બધાંની જેમ ઊભા થઈને એને ‘ગુડ મોર્નિંગ’ કહ્યું હતું. એની પાસેથી પસાર થતી વેળા અનિકેત ક્ષણવાર માટે થંભ્યો હતો. એની આંખમાં કોઈ અદ્રશ્ય ચમક આવી ગઈ હતી એ અલકે પણ નોંધ્યું હતું. પણ પછી તરત જ અનિકેત માથું હલાવીને સામે ‘વીશ’ કરીને એની કેબનમાં જતો રહ્યો હતો. ત્યાર પછીના દિવસથી તો એણે અલકની હાજરીની નોંધ લેવાની પણ તસ્દી લીધી ન હતી. અલક તો જો કે તૈયાર જ થઈને બેઠી હતી. અનિકેત સહેજ પણ અડપલું કરે કે પોતે તરત જ એને ઝાડી કાઢશે. અનિકેત જિંદગીભર એની ખોડ ભૂલી જશે. ‘થેન્ક્સ મીના, તેં મને સમયસર ચેતવી દીધી, નહીંતર…’ અલકનો મૂક સંવાદ ચાલતો રહ્યો.
આજે આ વાતને અઠવાડિયું થવા આવ્યું હતું. બપોરની રીસેસ હતી. સ્ટાફના બધાં જ સભ્યો કેન્ટીનમાં ચા-નાસ્તો કરવ ગયા હતા. અલકને આવી ટેવ જ નહોતી. એ પોતાની ખુરશીમાં બેઠી હતી, ત્યાં જ ઈન્ટરકોમનું બઝર વાગ્યું. એણે રિસિવર ઉપાડ્યું. સામે છેડે અનિકેત બોલી રહ્યો હતો : ‘હેલ્લો મિસ અલક, તમે થોડીવાર માટે મારી કેબીનમાં આવી શકશો? મારે તમારું અતિશય મહત્વનું કામ છે. સોરી, મારે તમને ફોન કરીને કહેવું પડે છે, પણ શું કરું? પટાવાળો રીસેસમાં બહાર ગયો છે એટલે લાચાર છું…’
અલકે હોઠ ભીંસ્યા. પટાવાળો નથી એટલે અનિકેત લાચાર છે કે શું છે? એ કદાચ પટાવાળાના જવાબની રાહ જોઈને જ બેઠો હશે. અઠવાડિયા સુધી એણે જાણીબુઝીને અલક તરફ ધ્યાન નથી આપ્યું એ પણ એનો એક પેંતરો જ હશે. શિકારી પુરુષોને બરોબર ખબર હોય છે કે ખુબસૂરત સ્ત્રી ક્યારેક પ્રશંસાને બદલે અવગણનાથી પણ જીતાઈ જતી હોય છે. પણ અનિકેતને કદાચ એ વાતની ખબર નહીં હોય કે મીનાએ અલકના કાનમાં ફૂંક મારી દીધી છે. પેપર ફૂટી ગયું છે, હવે ગમે તેવો કૂટપ્રશ્ન પણ અલક માતે આસાન છે.
એ હળવેથી બારણું ખોલીને બોસની કેબીનમાં પ્રવેશી. વિશાળ અષ્ટકોણીય કેબીનમાં એક દિવાલ પાસે અનિકેતનું જાજરમાન ટેબલ અને રીવોલ્વીંગ ચેર ગોઠવેલા હતા. ટેબલની બીજી બાજુ ત્રણ-ચાર સાદી પણ કલાત્મક ખુરશી પડેલી હતી. અલક સાવધ રીતે એમાંની એક ખુરશી પર બેસવા ગઈ, પણ ત્યાં જ અનિકેતે કહ્યું : ‘તમને વાંધો ન હોય તો એ ખુરશીને છેક મારી નજીક ખસેડીને બેસશો? ગભરાશો નહીં, પણ મારે આપણા ધંધાની ખુબ જ ખાનગી વાત તમને….’
હવે એનો મતલબ ન સમજે એવી નાદાન તો અલક ક્યારેય નહોતી. એ ગુસ્સામાં ઊભી થઈ ગઈ. એક તીખી નજર અનિકેત તરફ નોંધીને એકીશ્વાસે એ બોલી ગઈ : ‘તમારી ખુબ જ ખાનગી વાત હું જે દિવસ નોકરીમાં જોડાઈ છું એ જ દિવસથી જાણું છું; સમજ્યા મી. અનિકેત? તમે ભીંત ભૂલ્યા છો. હું બહાર બેઠી છું. હું જાતે રાજીનામું નથી આપવાની; તમે મને બરતરફ કરો એની રાહ જોઈશ. અને મારી બરતરફીનું કારણ પણ તમારે મને લેખિતમાં આપવું પડશે….’ અલક ગુસ્સાના આવેગમાં પગ પછાડતી ચાલતી ગઈ. બારણું પણ એક ધામાકા સાથે એણે બંધ કર્યું. રીસેસમાં બહાર ગયેલા કર્મચારીઓ ધીમે ધીમે પાછા આવવા માંડ્યા હતા. અલકે કોઈને કશું જ કહ્યું નહીં. સાંજ સુધી એ બોસ તરફથી કોઈ ‘એકશન’ લેવાય એની રાહ જોતી રહી. પણ એના આશ્ચર્ય વચ્ચે કશું જ ન બન્યું.
બીજા દિવસે પણ કશું જ ન બન્યું અને એ પછી પણ દિવસો પસાર થતા ગયા. અનિકેત આખી વાત જાણે ગળી ગયો હતો. અલકની નોકરીનો પ્રથમ મહિનો પૂરો થયો. પગારની તારીખ આવી પહોંચી. બધાં જ કર્મચારીઓ મુનીમ પાસે જઈને પોતપોતાનો પગાર લઈ આવ્યા. અલક પણ ગઈ. મુનીમે એને કહ્યું : ‘બેટી, તને અનિકેત શેઠે પોતાની ઑફિસમાં બોલાવી છે. એ તને કશુંક આપવા માંગે છે. તારો પગાર પણ આજે શેઠ સાહેબ જાતે જ આપશે.’ અલક સમસમી ગઈ. તો આમ વાત છે ! શિકારીએ ભાથામાંથી કોઈ નવું તીર બહાર કાઢ્યું છે ! એ ધીમા, મક્ક્મ પગલે અનિકેતની કેબીન તરફ ચાલવા લાગી. મનની આસપાસ એક મજબૂત કિલ્લેબંધી રચી દીધી.
‘મે આઈ કમ ઈન સર?’ એણે દાખલ થતાં પહેલાં પૂછ્યું.
‘યસ, મિસ અલક ! પ્લીઝ કમ ઈન ઍન્ડ ટેઈક યોર સીટ હીયર….’ પણ અનિકેત આગળ ન બોલી શક્યો. અગાઉનો પ્રસંગ એને યાદ આવી ગયો. એણે અલકના હાથમાં પગારની પૂરી રકમ મૂકી અને ટેબલ પર પડેલું એક આકર્ષક બોક્સ ચીંધ્યું : ‘મિસ, અલક, આ સાડી તમારે લઈ જવાની છે, મારા તરફથી તમારા….’
બસ થઈ ગયું. અલકની ધીરજની હવે હદ આવી ગઈ. એનો જુવાન બોસ એને સાડી ભેટમાં આપીને ખરીદવાની કોશિશ કરી રહ્યો હતો. એ ક્રોધથી તમતમી ગઈ. ફૂંફાડો મારતી હોય એમ એ બોલી : ‘આ સાડી ઘરે જઈને તમારા માતુશ્રીને પહેરાવજો, મી. અનિકેત ! અને હું જાઉં છું. કાલથી બીજી કોઈ છોકરીને નોકરી માટે શોધી લેજો. અને મારી સલાહ માનો તો હવે તમારે પરણી જવાની જરૂર છે, સમજ્યા? એ આવેશની મારી વધુ કાંઈ બોલી ન શકી. એનું આખું શરીર ધ્રૂજી રહ્યું હતું. ચક્કર જેવું લાગ્યું એટલે એ ખુરશીમાં બેસી પડી. એના કાને કોઈનો અવાજ પડી રહ્યો હતો. એણે બંધ આંખે એ શબ્દો પકડવાનો પ્રયત્ન કર્યો. એ અવાજ અનિકેતનો હતો. એ અલકને જ ઉદ્દેશીને કહી રહ્યો હતો, અકલ સાંભળી રહી.
‘મિસ અલક, તમે નોકરી છોડીને જાવ એ પહેલાં હું તમને ત્રણ-ચાર વાત કહેવા માંગુ છું. સૌથી પહેલા વાત એ છે કે તમારી બહેનપણી મીનાને મેં એની ખરાબ ચાલચલગતને કારણે નોકરીમાંથી કાઢી મૂકી છે. એ જાતે રાજીનામું આપીને જતી નથી રહી. જતાં જતાં એ મને ધમકી આપી ગઈ છે કે કોઈપણ યુવતીને મારી કંપનીમાં ટકવા નહીં દે. બીજી વાત તમારી જાણ માટે કે હું એક યુવાન, કુંવારો પુરુષ હોવાથી મારા ચારિત્ર્ય વિષે કોઈ ગેરસમજ ન ફેલાય એટલા માટે મારી ઑફિસમાં હું હંમેશા આપણા વૃદ્ધ મેનેજરને હાજર રાખું છું. જે દિવસે રિસેસમાં તમે મને ધમકાવીને ગયા એ દિવસે પણ એ હાજર હતા. આજે પણ એ ત્યાં જ પેલા દૂરના ખૂણે મૂકેલા એમના ટેબલ ખુરશી પર કામ કરી રહ્યા છે. એ દિવસે ખરેખર હું તમને કંપનીની અતિશય ખાનગી વાત સોંપવા જતો હતો, કારણ કે માત્ર એક જ અઠવાડિયાની નોકરીમાં તમે મને વિશ્વાસપાત્ર વ્યક્તિ જણાયા હતા. તમે કરેલા અપમાન પછી હું તમને બરતરફ કરવા જ જતો હતો, પણ અચાનક મને ‘ઈન્ટરવ્યૂ’ વખતે વાંચેલો તમારો બાયોડેટા યાદ આવી ગયો, તમારા વૃદ્ધ બાની દયા ખાઈને હું ચૂપ રહ્યો.’
ત્રીજી વાત પણ તમને જણાવી દઉં – મારી કંપનીમાં એક શિરસ્તો છે કે નવા કર્મચારીને એના પ્રથમ પગાર સાથે કોઈ આકર્ષક ભેટ પણ આપવી. તમારા માટે સાડી લાવવાની તો મારી હિંમત ન ચાલી, એટલે તમારા વિધવા બા માટે એક સરસ, શ્વેત સાડી આ ખોખામાં હું લાવ્યો હતો. અને છેલ્લે ચોથી વાત – જે ખાસ અગત્યની નથી – તમને કદાચ ખબર નથી કે આપણે બન્ને એક જ જ્ઞાતિના છીએ. અને તમારા બાના કહેવાથી મુંબઈમાં રહેતા તમારા સગ્ગા કાકાએ તમારા માટે મારો હાથ માંગ્યો છે. હું તેમને હા પણ પાડી ચૂક્યો છું. દડો હવે તમારા મેદાનમાં છે. નોકરીની વાત છોડો. આ સંબંધ માટે તમારું રાજીનામું છે કે નારાજીનામું ?
અલકના કાનમાં મીઠી શરણાઈ વાગી રહી. અનિકેતની નજરનો સામનો કરવો એના માટે બહુ અઘરું હતું. આ પુરુષ એને ગમતો હતો. અલક જાત તો જાળવી શકે, પણ મન જાળવવાનું શું?
એ સાડીનું પેકેટ લઈને શરમાતી ચાલે ઑફિસની બહાર નીકળી. બધું જ હવે એને બદલાયેલું લાગતું હતું.

દાદાની દોસ્ત – જયવદન પટેલ

બસ આવી ત્યાં સુધીમાં તો એ છોકરીએ કેટલી બધી સૂચનાઓ આપી દીધી હતી : ‘દાદાજી, સવાર-સાંજ અને જમ્યા પછી રોજ ગોળીઓ લેજો. રાત્રે સુતા પહેલાં આંખમાં દવાના ટીંપા નાખવાનું ભૂલતાં નહીં. ડૉકટરે કહ્યું છે રોજ સવારે ફરવા જવાનું યાદ છે ને ? ગરમ પાણીથી નહાજો, હમણાં ઠંડા પાણીથી નહાવાનું નહીં, સમજ્યાને? અને હાં દાદાજી, પહેલી તારીખે ડૉકટર પાસે રીપોર્ટ માટે જવાનું છે, ભૂલતા નહીં. એટલું બોલીને એ એટકી ગઈ હતી. થોડી ક્ષણો મૌનમાં ઓગળી ગઈ હતી અને પછી તે બોલી હતી : ‘દાદાજી, બા પર ગુસ્સો કરતા નહીં.’ એ છોકરીનો અવાજ ભીનો થઈ ગયો હતો. એ બોલી હતી : ‘તમને મારા સમ છે, બા પર ગુસ્સો કરો તો.’
ત્યાં તો બસ આવી ગઈ હતી. એણે બસમાં ચડતાં ચડતાં પાછા વળી કહ્યું હતું : ‘જાઉં છું હોં દાદાજી. મારી ચિંતા કરશો નહીં.’ એના ગળે ડૂમો બાઝી ગયો હતો. આંખનાં આંસુથી દેવર્ષિનાં ચશ્માનાં કાચ ભીંજાઈ ગયા હતા. એ એટલું જ બોલી શક્યા હતા : ‘આવજે કિનુ.’ છોકરીના હાથ પર દેવર્ષિની આંખમાં આંસુનું એક ટીપું ચશ્માનાં કાચ વીંધીને સરી પડ્યું હતું.
બસ ઊપડી હતી. છોકરી બસની બારીમાંથી દેવર્ષિની સામે આંખ માંડીને જોઈ રહી હતી. દેવર્ષિની છાતી વીંધીને ગરમલહાય નિ:શ્વાસ બહાર આવી ગયાં હતાં.
એ ઘેર આવ્યા હતા. ઘરમાં આમથી તેમ આંટો માર્યો હતો. બધું જ જાણે સાવ સૂમસામ થઈ ગયું. ગઈકાલ સુધી તો કેવો કલ્રરવ હતો અને આજે? ઘરનો ખૂણે ખૂણો ગમગીન અને ગંભીર હતો.
અંદરના ઓરડામાંથી જાનકી સાડલાના છેડાથી હાથ લૂછતાં-લૂછતાં બહાર આવ્યાં. પૂછ્યું હતું : ‘કિનારાને બસમાં બેસાડીને આવ્યા ને?’
દેવર્ષિએ ચશ્માનાં ભીના કાચ લૂછયાં હતા. ફરી પાછો એક નિ:શ્વાસ છેક ગળા સુધી આવીને પાછો વળી ગયો હતો. એ ખામોશ હતા. એમના કાનમાં એ છોકરીનો અવાજ પડઘાઈ રહ્યો હતો : ‘દાદાજી, બા પર ગુસ્સો કરતા નહીં. તમને મારા સમ છે.’
દેવર્ષિને ઘરમાં જાણે ગૂંગળામણ થતી હતી. એ ઘરની બહાર કંપાઉન્ડમાં વૃક્ષોની નીચે જઈને ઊભા રહ્યા હતા. બધું જ જાણે સૂમસામ હતું. ગુલાબના છોડ પરના એક ફૂલ પર હળવેથી હાથ ફેરવ્યો. એમના કાનમાં અવાજ ગુંજી ઊઠયો : દાદાજી, ગુલાબનું એક ફૂલ મારા વાળમાં પરોવી દો ને – ! દેવર્ષિને લાગ્યું, બધાં જ ફૂલોની ખુશ્બૂ આજે ખોવાઈ ગઈ છે અને ઘરમાંથી જાનકીનો સાદ સંભળાયો હતો : ‘અરે સાંભળો છો ! ચા ઠંડી થઈ રહી છે.’ એક આછા નિ:શ્વાસ સાથે એ ઘરમાં ગયા હતા.

જાનકીએ કહ્યું હતું : બાજુના ઘરમાં અમરત કામ કરે છે એની સાથે આપના ઘર-કામનું નક્કી કરી દીધું છે. એ છોકરી કિનુ ગઈ તો ગઈ. કૂકડી હશે તો જ વહાણું વાશે? દેવર્ષિએ જાનકી સામે જોયું હતું. આ સ્ત્રીને મારે કહેવું શું? અરે ભલી બાઈ, કૂકડી ન હોય તો ય વહાણું તો વાશે, કૂકડીના અવાજ સાથે સવારના સંબંધની પણ એક મધુરતા હોય છે, એ શી રીતે સમજાવું તને?
દેવર્ષિ ટેલિફોનની બાજુની ખુરશીમાં જઈ બેઠા હતા. જાનકી બોલી ઊઠ્યા હતા : ‘કિનુના પહોંચી ગયાના ફોનની રાહ જુઓ છો ને ! એ છોકરી કંઈ નાની અમથી કીકલી નથી, કે આમ આટલી ચિંતા કરો છો ! એ તે વળી આપણી કોણ છે કે એને માટે આટલો જીવ બાળો છો?
દેવર્ષિના હોઠ સુધી શબ્દો આવી ગયા હતા : ‘જાનકી, તમે મને પૂછો છો, એ છોકરી આપણી કોણ થાય છે? તમને શી રીતે સમજાવું? કોઈવાર કશું પણ સગપણ ન હોય તોય એ માણસ બિલકુલ પોતાનું લાગે છે.’
દેવર્ષિ શહેરની એક કૉલેજમાં અધ્યાપક હતા. બે-અઢી વરસ પહેલાં જ નિવૃત થયા હતા. નિવૃતિનો એમને એવો તો આઘાત લાગી ગયો હતો કે હૃદયરોગનો હુમલો આવી ગયો હતો, પણ એ બચી ગયા હતા.
એમનાં પત્ની જાનકી એમનેય સાઈઠ-બાસઠ વરસ થયાં હતાં. પગે વાની તકલીફ હતી. દીકરો હતો એ તો અમેરિકા જઈને સૅટલ થઈ ગયો હતો. દીકરો આલાપ અને દીકરાની પત્ની આરોહી અવાર-નવાર પત્ર લખીને કહેતાં હતાં : ‘મમ્મી-પપ્પા, હવે તો તમારી ઉંમર થઈ. તમે બન્ને અહીં અમેરિકા અમારી સાથે આવીને રહો.’ પણ દેવર્ષિ અને જાનકીનું મન માનતું ન હતું. કાયમ માટે અમેરિકા રહેવું અમને ગમે નહીં.
ત્યારે આરોહીએ ફોન પર વાત કરી હતી : ‘તમે બન્ને હવે તો ઢળતી ઉંમરનાં કહેવાય. પપ્પાજી હૃદયરોગના દરદી છે અને મમ્મી તમે વાનાં દરદી છો. ઘરમાં નાનુંમોટું કામ કરે અને ચોવીસે કલાક તમારી સાથે રહે એવી કોઈ બાઈ કે છોકરી મળે તો રાખી લો. તમને બન્નેને રાહત રહેશે અને તમને કંપની મળી રહેશે.’
દેવર્ષિએ જવાબમાં કહ્યું હતું : ‘પણ તારી મમ્મી માને તો ને ! હું તો ક્યારનોય કહ્યા કરું છું, એને ગળે મારી વાત ઊતરતી જ નથી.’ આરોહી એ જાનકીને વાત સમજાવી હતી : ‘મમ્મી, આવડા મોટા ઘરમાં તમે બન્ને એકલાં રહો છો એની અમને પણ ખૂબ ચિંતા રહે છે. તમારી સાથે કોઈ માણસ હોય તો તમારા બન્નેની સંભાળ રાખે – સાજા-માંદે એ તમારી સેવા કરે. તમને વાતનો વિસામો મળે.’ વહુની વાત છેવટે જાનકીએ માની લીધી હતી.
એ દરમિયાન બન્યું એવું કે દેવર્ષિના એક જૂના મિત્ર ગોપાલ પટેલ ગામડેથી શહેરમાં કોઈ કામ માટે આવ્યા હતા. દેવર્ષિને એમનો ભેટો થઈ ગયો હતો. બન્ને જુના ભાઈબંધ. હરખભેર એકબીજાને ભેટી પડ્યા હતા. દેવર્ષિ આગ્રહ કરીને એમને ઘેર તેડી લાવ્યા હતા. બન્ને દોસ્તાએ જૂની યાદો તાજી કરી હતી. જૂનાં સંસ્મરણો વાગોળ્યાં હતાં. દેવર્ષિએ વાતમાંથી વાત નીકળતાં કહ્યું હતું : ‘હવે તો અમારા બન્નેની ઉંમર થઈ. કોઈ બાઈ કે છોકરી અમારી સાથે રહે. કામ કરે. ઘરમાં વસ્તીએ જેવું લાગે, એની શોધમાં છીએ.’
ત્યારે ગોપાલ પટેલ બોલી ઊઠ્યા હતા : ‘મારી એક દીકરી છે કિનારા. બારમું ધોરણ પાસ છે. અઢાર-ઓગણીસ વરસની છે. હજુ તો લગ્નની બે-ત્રણ વરસની વાર છે. તમે કહો તો હું એને મોકલી આપું. શહેરમાં રહેશે તો એનેય શહેરના સંસ્કાર મળશે – શહેરની રીતભાત શીખશે. તમારું ઘર હોય પછી અમનેય ઉચાટ ન હોય – ’
દેવર્ષિ તો ખુશ ખુશ થઈ ગયા હતા : ‘અરે જાનકી, આ તો ઘેર બેઠાં ગંગા આવી ગઈ. ગોપાલ પટેલની દીકરી હોય પછી તો કહેવાપણું પણ શું હોય?’
અને ગોપાલ પટેલે ગામડે જઈને દીકરી કિનારાને શહેરમાં દેવર્ષિને ઘેર મોકલી આપી હતી.
નમણી અને નાજુક કિનારા સીધી, સરલ અને સાવ ભલી, છોકરી. લજામણીના છોડ જેવી શરમાળ. છતાંય હસમુખી અને ચબરાક છોકરી. દેવર્ષિને એ છોકરી જોતાંવેંત જ ગમી ગઈ હતી, એ બોલી ઊઠ્યા હતા : જાનકી આપણને જેવી જોઈતી હતી એવી જ છોકરી મળી ગઈ છે.’
ચાર-છ દિવસમાં તો એ છોકરી કિનાર દેવર્ષિ અને જાનકી સાથે બિલકુલ હળી-ભળી ગઈ હતી. ઘરનાં નાનામોટાં કામની માહિતી પણ એણે મેળવી લીધી હતી. દેવર્ષિ અને જાનકીના સ્વભાવ, ગમા-અણગમાને પણ એ બરાબર સમજી ગઈ હતી. દેવર્ષિને એ દાદાજી કહીને સંબોધતી હતી અને જાનકીને એ બા કહીને બોલાવતી હતી.
દેવર્ષિ કોઈ વાર હસતાં હસતાં કહે : ‘કિનુ, આમ તો મારી વય બાસઠ-ત્રેસઠની છે. કોઈ ભૂલેચૂકેય મને દાદા કહે તો મને ગુસ્સો આવી જતો હતો. પણ તું મને દાદાજી કહે છે ત્યારે મને ગમે છે અને તું ખૂબ ખૂબ વહાલી લાગે છે.’
ઘરનું નાનું-મોટું કામ તો એ રમતાં રમતાં કરી નાખતી હતી અને પછી જાનકીની સાથે વાતો કરતી હતી : ‘બા, લાવો તમારા પગે મલમ લગાવી દઉં. બા, લાવો તમારું માથું ઓળી દઉં. બા, તમારા માથાના વાળ હું કાલે ધોઈ આપીશ હાં – બા, હવેથી દાદાજીનાં કપડાંને હું ઈસ્ત્રી કરી આપીશ હોં. – જાનકી તો ખુશ ખુશ થઈ જતાં.
કિનારા દેવર્ષિની પાસે બેસે. તરેહ તરેહના પ્રશ્નો પૂછે. દેવર્ષિ પણ કિનારાની વાતોમાં, પ્રશ્નોમાં રસ લે. અને કિનારા કહે : દાદાજી, તમે કહો છો, તો હું રોજ સાંજે તમને એક ભજન સંભળાવીશ. પણ દાદાજી, મારી એક શરત. તમારે મને અંગ્રેજી શીખવવું પડશે.’
કિનારા ઘરનું રોજેરોજનું કામ પતાવી, દેવર્ષિના ઓરડાને વ્યવસ્થિત કરે. આમથી તેમે અસ્ત-વ્યસ્ત પુસ્તકોને સરખાં ગોઠવી દે. કામ કરતી જાય અને ઝીણા મધુર અવાજે કોઈ ગીત ગાતી જાય. દેવર્ષિને જુએ અને શરમાઈ જાય. દેવર્ષિ હસીને કહે : ‘કિનું, કોયલે તારા ગળામાં માળો બાંધી દીધો લાગે છે. તું ગાય છે અને ઘરમાં સુગંધ-સુગંધ છવાઈ જાય છે.’
કોઈ કોઈ વાર જાનકીની સાથે પણ ઘરનું કામ કરતાં કરતાં વાતો કરે : ‘બા, તમારે ઘરે આવીને હું કેટલું કેટલું નવું નવું શીખી છું. અમારા ગામ તો હું રોજ સવારે મનમાં આવે ત્યારે ઊઠતી. અહીં તો તમે મને વહેલા ઊઠી જવાની ટેવ પાડી દીધી છે. તમે તો મને રસોઈ કરતાં શીખવી દીધું છે. કપડાંને બટન ટાંકતાં શીખવીએ દીધું છે. બજારમાંથી ખરીદી કરતાં શીખવ્યું છે.’
કિનારા ઘરમાં આવી છે ત્યારથે દેવર્ષિને તો જાણે સરસ મઝાની ઢીંગલી મળી ગઈ છે. અને કિનારા પણ દેવર્ષિ સાથે વધારે હળી-મળી ગઈ હતી. કિનારા જરા નવરી પડે અને દેવર્ષિ સાદ દઈને બોલાવે : ‘કિનુ, અહીં હીંચકા પર મારી બાજુમાં આવીને બેસ તને એક સુંદર અંગ્રેજી કવિતા વાંચી સંભળાવું.’ કોઈ કોઈ વાર એવું પણ કહે : ‘કિનુ, ચાલ મારી સાથે આપણે બજારમાં આંટો મારી આવીએ.’ દેવર્ષિને કિનારાની સોબત ગમતી હતી.
કિનારા પણ દેવર્ષિની ખૂબ નજીક આવતી જતી હતી. વહેલી સવારે દેવર્ષિની સાથે ફરવા જતી હતી. ફરીને આવ્યા પછી દેવર્ષિની સાથે ફૂલછોડના ક્યારા સરખા કરતી હતી. નવા નવા છોડ વાવતી હતી. છોડને પાણી પાતી હતી. ઘરની સફાઈ કરી દેતી હતી. દેવર્ષિને માટે ઓછી ખાંડની ચા બનાવી દેતી હતી. જાનકી પણ કહેતાં હતાં : ‘આ છોકરી આવી છે અને હું તો હળવી ફૂલ થઈ ગઈ છું.’
પણ દિવસો પસાર થતા ગયા, અને કિનારા સાથે નો જાનકીનો વ્યવહાર બદલાતો ગયો. કિનારાને દેવર્ષિ અંગ્રેજી શીખવતા હોય કે કિનારા દેવર્ષિની સાથે હસીને વાત કરતી હોય, જાનકીની નજર પડે એટલે તરત જ બૂમ પાડે : ‘કિનુ, અહીં આવ તો. આ રસોડાનાં વાસણ સરખાં ગોઠવી દે. નવરી પડી નથી અને દાદાજીની સાથે વાતે વળગી નથી.’
કિનારા કોઈ કોઈ વાર તો રમતિયાળ બની જતી હતી : ‘દાદાજી, ચાલો ને આપણે સંતાકૂકડી રમીએ. હું સંતાઈ જાઉં, તમે મને શોધી કાઢજો હોં’ કોઈવાર દેવર્ષિ પણ કહે : ચાલ કિનારા આપણે પત્તાં રમીએ. કોઈ કોઈ રાતે તો દેવર્ષિ અને કિનારા અંતકડી રમવા લાગી જાય. જાનકી ગુસ્સામાં આવી જઈ ને કહે : ‘આ છોકરી ઘરમાં આવી છે અને તમે ય સાવ નાના છોકરા જેવા બની ગયા છો. તમારી તો ઉંમર થઈ છે. તમને તો એટલુંય ભાન નથી.’
અને એક દિવસની વાત છે. દેવર્ષિને માથું દુ:ખતું હતું. કિનારા એમના કપાળે બામ ઘસતી હતી. નજર પડતાં જ જાનકી દોડી આવ્યાં હતાં. કિનારાના હાથમાંથી બામની શીશી ઝૂંટવી લીધી હતી અને કહ્યું હતું : ‘બામ લગાડનારી હું બેઠી છું હાં છોકરી’ કિનારાને એ શબ્દો એવા તો છાતીમાં વાગી ગયા હતા કે એ અંદરના રૂમમાં જઈને રોઈ પડી હતી.
એ પછીના બીજા એક દિવસે દેવર્ષિ તૈયાર થઈને બહાર આવ્યા હતા, એમણે કહ્યું હતું : ‘કિનુ, હું એક મિટિંગમાં જાઉં છું.’ અને બગીચામાં કામ કરતી કિનારા ગુલાબનું એક ફૂલ લઈને આવી હતી. દેવર્ષિના પહેરણના ગાજમાં ફૂલ પરોવી દીધું હતું. જાનકી એ જોઈ ગયાં હતાં. દેવર્ષિના ગયા પછી એમણે કિનારાને તતડાવી નાખી હતી : ‘મારી એક વાત બરાબર સમજી લે કિનુ, આવા બધા ચાળા મને જરાય પસંદ નથી. ગઈકાલે તું એમને પગના મોજા પહેરાવતી હતી. હું જોઈ ગઈ હતી પણ કશું બોલી ન હતી. તું તો નાદાન છે. અને તેં તો એમનેય નાદન બનાવી દીધા છે. મારા ઘરમાં આ બધું નહી ચાલે’ કિનારાના કાળજા પર તો જાણે ધગધગતા અંગારા ચંપાઈ ગયા હતા. જાનકીએ વધુમાં સૂચના આપી દીધી હતી : ‘એમની પથારીની ચાદર તારે સરખી કરવાની નહીં ! હું બેઠી છું એમની ચાર સરખી કરવાવાળી. એમની થાળી તારે હાથે પીસસવાની નહીં, હું બેઠી છું એમને પીસરનારી. અને રોજ સવારે એમની સાથે તારે ફરવા જવાનું નહીં સમજી ગઈ ને તું? કિનારાએ તો બન્ને કાને હાથ દઈ દીધા હતા. એ વધુ સાંભળી શકી ન હતી.
એ ઊંડા વિચારમાં પડી ગઈ હતી. મનોમન થયું હતું બાને વાત કાંઈ ખોટી નથી. દાદાજી, સાવ નાના છોકરા જેવા થઈ ગયા છે.આ તે કાંઈ સારું લાગે ? ગઈ કાલે તો એ મને કહે, ‘કિનુ તું તો મારી દોસ્ત બની ગઈ છે. – મારી દોસ્ત દીકરી.’ ગાંડપણ નહીં તો બીજું શું? આ ઉંમરે એમને શું આ બધું સારું લાગે છે?’
કિનારાએ તો એ દિવસ પછી દેવર્ષિની સાથે હસવું-બોલવું ઓછું કરી નાખ્યું હતું. દેવર્ષિ મનમાં બધું જ સમજી ગયા હતા. એ દિવસથી એ જાનકી સાથે ખૂબ નારાજ રહેતા હતા. અવારનવાર ગુસ્સો પણ કરતા હતા. એક નાની બાબતમાં એ જાનકી સાથે તકરાર કરી બેઠા હતા. જાનકી પણ ગુસ્સામાં આવી બોલી ગયાં હતાં : ‘એ છોકરી માટે તમને આટલો જીવ કેમ બળે છે?’ અને કિનારાએ સાંભળી ગઈ હતી. બીજા દિવસની સવારે એણે પોતાની બૅગ તૈયાર કરી કહ્યું હતું : ‘દાદાજી, મને બસમાં બેસાડી દો. મારે મારા ગામ જવું છે.’ અને દેવર્ષિને તો ચોટ લાગી ગઈ હતી. એ કશું જ બોલ્યા વિના તૈયાર થઈ ગયા હતા. કિનારા જતા પહેલાં જાનકીને પગે લાગી હતી : ‘બા, બોલ્યું-ચાલ્યું માફ કરજો.’
દેવર્ષિ કિનારાને બસમાં બેસાડી આવ્યા હતા પણ એમને હવે ઘર સૂનું સૂનું લાગતું હતું. એ દિવસથી એ હસવાનું પણ ભૂલી ગયા હતા. જાણે કોઈ પોતાની પાસેની એક કીમતી ચીજ છીનવી લીધી હતી.
જાનકી પતિના ઉદાસ ચહેરા સામે જોઈ રહેતાં હતાં. એક સાંજે ફૂલછોડ પાસે દેવર્ષિને બેઠેલા જોયા. એવા તો શોકમગ્ન હતા કે જાનકી વિચારમાં પડી ગયાં હતાં. એક દિવસ દેવર્ષિને એમના કોઈ મિત્ર સાથે વાત કરતાં જાનકીએ સાંભળી લીધા : ‘જાનકી આવી સાવ સાધારણ સ્ત્રી જેવી હશે એની તો મને ખબર જ ન હતી’ એ શબ્દો સાંભળ્યા અને જાનકીની આંખમાં આંસુ આવી ગયા હતાં.
ત્રીજે કે ચોથે દિવસની એક સાંજે કિનારા પાછી આવી ગઈ હતી. એને આવતી જોતાં જ જાનકી દોડી ગયાં હતાં. અને ભેટી પડ્યાં હતાં : ‘તું આવી ગઈ દીકરી’ કિનારા ગદ્દગદ્દ અવાજે બોલી હતી : ‘બા, તમારો કાગળ આવે અને હું ન આવું એવું તે કદી બને?’ જાનકીએ તો ટહુકો કર્યો હતો : ‘અરે સાંભળો છો ? બહાર આવો જોઈએ. જુઓ તો કોણ આવ્યું છે? તમારી દોસ્ત – દીકરી આવી છે !’
નજીકના એક મંદિરની સાંજની આરતીનાં ઘડિયાળાં રણઝળી ઊઠયાં હતાં.

ઓનલાઈન રીઝલ્ટ – મૃગેશ શાહ

‘હું હમણાં લગ્ન કરવાની નથી’ કહેતાં પ્રાચી ચાનો કપ લઈને ઘરની બહાર બગીચાની લૉન પર હિંચકે આવી ને બેસી ગઈ.
    ‘જો બેટા, મારી વાત સાંભળ…’
    ‘ના મમ્મી, આજે નહીં. આજે તું મારો મુડ ખરાબ ન કરીશ, પ્લીઝ.’
    કપ મૂકીને પ્રાચીએ સામે ટિપોય પર પડેલ અખબાર લીધું અને પગથી હિંચકાને ઠેસ મારી. મમ્મીની એકેય વાત સાંભળવાનું આજે તેનું મન નહોતું. બપોરે બે વાગ્યે સી.એ. ફાઈનલની પરિક્ષાનું પરિણામ હતું જેનું ગ્રહણ પ્રાચીના મન પર સવારથી લાગી ગયું હતું.
    ‘હું તો એમ કહેતી હતી કે જો તું આ વખતે પાસ થઈ જઈશ તો હું તને પરણાવ્યા વગર છોડવાની નથી.’
    ‘છેલ્લાં એક વર્ષથી તારું આ વાક્ય સાંભળું છું પણ એ બાબતમાં રીઝલ્ટ હાથમાં આવ્યા સિવાય હું કશું કહી ના શકું. જ્યાં સુધી મારું સી.એ બનવાનું ધ્યેય પુરું નહીં થાય ત્યાં સુધી હું લગ્ન કરવાની નથી.’ સંક્ષિપ્ત સમાચારોની કોલમ વાંચીને પ્રાચીએ અખબારનું પાનું ફેરવ્યું.
    ‘મને તો તારી મહેનત જોઈને આશા છે કે આ વખતે કંઈક સારું થશે’
    ‘મેં તો હવે આશા રાખવાનું જ છોડી દીધું છે. બસ, મહેનત કરીને પરિક્ષા આપવાની, પછી જે થવું હોય તે થાય. તેં જોયુંને મમ્મી – અપેક્ષા, સપના અને અપર્ણા…ત્રણેય ગયા વર્ષે પાસ થઈને કેવા નોકરીએ લાગી ગયા ! અને હું….’ કહેતાં એકદમ પ્રાચીની આંખોના ખૂણા ભીનાં થઈ ગયા રક્ષીતાબહેનના ખભે તેનું માથું ઢળી ગયું.
    ‘તારી વાત સાચી છે, બેટા. પણ, સી.એ બનવું કાંઈ સહેલી વાત થોડી છે? આપણે તો મહેનત કરીએ બીજુ શું ?’ રક્ષીતાબહેને તેના માથે હાથ ફેરવ્યો.
    ‘એટલે તો તને કહું છું કે હમણાં લગ્નની વાતો મારી સાથે ના કરીશ.’
    ‘પણ પ્રાચી.., આપણે સૌમિલના માતા-પિતાને શું કહીશું? એ તો છોડ, આપણા સગાંવ્હાલાં પૂછશે કે વિવાહને એક વર્ષ થયું હવે લગ્ન કયારે લો છો ? – તો આપણે શું જવાબ આપીશું?
    ‘બધા સગાં જાણે છે ને મમ્મી, કે હું સી.એ ના છેલ્લા વર્ષમાં છું, પછી એમને શું તકલીફ છે? સૌમિલ મારી સાથે છે. એણે મને કૅરિયર બનાવવાની પૂરેપૂરી સ્વતંત્રતા આપી છે. હવે આ છેલ્લી પરિક્ષામાં નીકળતા થોડી તકલીફ થાય એમાં મારે કારકિર્દી પર પૂર્ણવિરામ મૂકી દેવાનું ?’
    ‘હું તને એમ નથી કહેતી. મારા મનમાં એક જ વિચાર ચાલે છે કે છેલ્લા છ મહિનાથી સૌમિલના પપ્પાની પુના ટ્રાન્સફર થઈ ત્યારથી તેના મમ્મીને પુના જવું પડ્યું. સૌમિલ નોકરીના કારણે મુંબઈ છોડીને જઈ શકયો નહીં. આ બધાના પરિણામે અત્યારે એણે એકલા ઘરનું બધું કામ કરવું પડે છે. એ તો પાછું મુંબઈ છે, આપણી જેમ કાંઈ અમદાવાદ થોડું છે ? તું યોગ્ય સમયે ત્યાં સૅટલ થઈ જાય તો એને કેટલી રાહત થાય.’
    ‘હા મમ્મી, હું સમજું છું. ભગવાન કરેને આ વખતે પાસ થઈ જવાય એટલે હાશ…પછી તુ જે કહે એમ કરવા તૈયાર છું. પ્રોમિસ. બસ ?’
    ‘ઓકે. વિશ યુ ઓલ ધ બેસ્ટ ફોર રિઝલ્ટ. તું હવે ફ્રેશ થઈ જા, હું નાસ્તો બનાવવા અંદર જાઉં છું.’
    આજે ભાવિમાં શું લખાયું હશે એ સમજાતું નહોતું. અખબાર એકબાજુએ મૂકીને પ્રાચીએ ઘાસની લૉન પર આંટા મારવાનું શરૂ કર્યું. ક્યારેક એને કમ્પાઉન્ડ વૉલ પર મોર્નિંગ વોક કરવા નીકળી હોય એમ ચાલતી કાબરને જોઈને થોડી પ્રસન્ન મળી તો ક્યારેક કરમાઈ ગયેલા ગુલાબના છોડને જોઈને તેનું મન વિષાદથી ઘેરાઈ ગયું. ખૂણામાં નવા ઉગેલા ચંપાના છોડને જોવામાં એ થોડી તલ્લીન થઈ ત્યાં તો અંદરના રૂમમાંથી ફોનની રીંગ નો અવાજ સંભળાયો…
    કોનો ફોન હશે ? એષાનો ફોન તો નહીં હોય ને ? ઈન્ટરનેટ પર રીઝલ્ટ મુકાઈ ગયું હશે…?? એ કહેવા જ કદાચ એણે ફોન કર્યો હશે….. કોઈ ભરોસો નહી, ઘણીવાર રીઝલ્ટ સવારમાં પણ આવી જાય છે…. – પ્રાચીનું હ્રદય એક ધબકારો ચૂકી ગયું.
    ‘દીદી, જીજાજીનો ફોન છે’ નિયતિ એ અંદરથી બૂમ પાડી.
    થેંક ગોડ. મનમાં હાશ થઈ. ‘આવું છું…’ કહી પ્રાચીએ રૂમમાં જઈ ફોન લીધો.
    ‘શું મેડમ? બી.પી કેટલું છે આજે ?’
    ‘મેં તમને કાલે ના પાડી હતી ને કે મને બે વાગ્યા સુધી ફોન ના કરશો. ફોનની રીંગ સંભળાયને મને કંઈક કંઈક થવા માંડે છે. સવારમાં એક તો મમ્મી પાછળ પડી જાય છે અને પાછા હવે તમે…. કોઈ મને શાંતિથી જીવવા જ નથી દેતું’ પ્રાચીએ મીઠો આક્રોશ વ્યકત કર્યો.
    ‘તમને તો અમદાવાદમાં રહીને પણ શાંતિ નથી, પછી મુંબઈ આવશો તો શું થશે? તમારા કલાયન્ટસ્ કહેશે કે આ મેડમ તો ચોવીસેય કલાક ટેન્શનમાં જ રહે છે.’
    ‘પહેલા સી.એ તો થવા દો. સી.એ. બનીશું તો કલાયન્ટસ્ મળશે ને !?!’
    ‘એ તો તમે થઈ ગયા સમજો.’
    ‘એમ? તમે જ્યોતિષી છો ? એમ.બી.એ. વાળાને સી.એ ની શું ખબર પડે ?’
    ‘ઓહોહો…જાણે અમે તો કાંઈ કર્યું જ નથી. વાધનો શિકાર તો તમને એકલાને જ કરતા આવડે છે.’
    ‘એ તો છે જ ને ! દશ વાગી ગયા છે. ચલો, હવે મને ફ્રેશ થવા જવા દો. મમ્મી નાસ્તો લઈને આવતી હશે. હું રીઝલ્ટ આવે એટલે ફોન કરું છું.’
    ‘ઓકે. હું ખુશખબરની આશા રાખું છું. જેવું નૅટ પર આવે કે તુરંત ફોન કરજે.’
    ‘ઓફ કોર્સ. સહુથી પહેલા.’
    બપોરનો એક વાગ્યો હતો. પ્રાચીએ કૉમ્પ્યુટર ઑન કર્યું. ઈન્ટરનેટ ચાલુ કરીને ધડકતા હૈયે રીઝલ્ટની વેબસાઈટ જોઈ…… પણ, હજી એક જ મૅસેજ આવતો હતો – Result will be announced approximately at 2.00 PM.
    ‘હજી નથી આવ્યું…., મમ્મી’
    ‘આવશે…આવશે. હજી બે ક્યાં વાગ્યા છે ?’
    ‘ઘણીવાર તો બે કલાક વહેલું આવી જાય છે’
    ‘આ વખતે પ્રાચીને પાસ કરવાનીને છે ને એટલે એ લોકો વાર લગાડે છે.’
    ‘જાવ અવે મમ્મી, તમે બી શું…. મને નાના-બાળકો જેવું સમજાવો છો.’
    ‘ધીરજના ફળ મીઠાં.. ભગવાન જે કરશે એ સારું કરશે.’
    ‘હં.’
    એક એક ક્ષણ પસાર કરવી મુશ્કેલ હતી. ઈ-મેઈલ ચેક કરીને એષા જોડે ફોન પર થોડીવાર ગપ્પા માર્યાં. બંન્નેની દશા એક સરખી હતી. શું થશે આજે ? મામી, ફોઈ અને કાકાનો બેસ્ટ લકનો ફોન પણ આવી ગયો. આજે તેની પર જાણે ચારેબાજુથી કેમેરા ગોઠવાયેલા હતા. એક વર્ષથી સતત આ ઘટમાળ ચાલી રહી હતી. અડધો કલાક જેમતેમ કરતાં વીત્યો. ફરી…વેબસાઈટ જોઈ, હજી તેમાં કોઈ ફેરફાર નહોતો થયો.
    ઘડિયાળમાં બે ના ટકોરા પડ્યા. પ્રાચીની નજર સતત રીઝલ્ટની વેબસાઈટ તરફ હતી. ચારથી પાંચ વાર તે પેજ રીફ્રેશ કરી ચુકી હતી. એટલામાં મેસેન્જરની એક ‘વિન્ડો’ ખુલી.. પ્રાચી એકદમ ઝબકી ગઈ… એણે એકદમ મમ્મીને બૂમ મારી….
    ‘મમ્મી…., પપ્પા ‘ઓનલાઈન’ છે. એમનો મેસેજ છે.’
    ‘સરસ…. શું લખે છે ?’ રક્ષીતાબહેને ખુરશી ખેંચીને પ્રાચીની જોડે બેસતા પૂછયું.
    ‘પપ્પા લખે છે કે વ્હોટ એબાઉટ રીઝલ્ટ ? – રીઝલ્ટનું શું થયું ?’
    ‘લખ ને… કે હજી નથી આવ્યું. અને પુછ કે દિલ્હીથી પાછા ક્યારે આવવાના છો ?’
    ‘એમણે ‘બેસ્ટ લક’ કહ્યું છે અને લખે છે કે મિટિંગ માટે મોડું થાય છે એટલે પછી ફોનથી વાત કરશે’ એમ કહી પ્રાચીએ ફરીથી રીઝલ્ટની વેબસાઈટ ખોલી.
    ‘ઓકે. આવ્યું કે ?’
    ‘ના. મમ્મી. આ રીઝલ્ટવાળા જોને કેવા હેરાન કરે છે ! આખી રાત તો ઊંધવા નથી દેતા અને હવે દિવસે પરેશાન કરે છે.’
    ‘શાંતિ રાખ….આવશે….આવશે…..’ રક્ષીતાબહેન ઊભા થયા. છાપું લઈને સોફા પર લંબાવ્યું. પ્રાચીની આંખો પણ હવે ઘેરાવા લાગી હતી. આખી રાતનો ઊજાગરો અને ઉપરથી અજંપા ભરેલી આ સ્થિતિ. ખુરશીમાં બેઠા બેઠા એ ઊંઘવા લાગી.
    ઘડિયાળમાં બરાબર ત્રણના ટકોરા પડ્યા, ટેલિફોનની રીંગ વાગી અને બંને જણ ઝબકીને જાગી ગયાં.
    પ્રાચીએ દોડીને ફોન ઉપાડ્યો…એષાનો ફૉન હતો….
    ‘પ્રાચી, રીઝલટ ઈઝ નાવ ઓન નૅટ. તારો નંબર બોલ હું જલ્દીથી ઓનલાઈન જોઈ લઉં….’
    ‘ઓહ માય ગોડ… રીઝલ્ટ તો હું જ જોઈશ. પછી ફોન કરું છું. ચાલ, મુક જલ્દી…’
    બંન્ને જણ ફટાફત કૉમ્પ્યુટર સામે ગોઠવાઈ ગયાં.     વેબસાઈટ ખોલીને પ્રાચીએ ઍક્ઝામ નંબર નાખ્યો…. સાઈટ પર ‘લૉડિંગ’ નો મેસેજ આવ્યો…ધીમે ધીમે પેજ એની સામે આવી રહ્યું હતું….અને પ્રાચીના ધબકારા વધી રહ્યા હતા.
    ‘મમ્મી, પ્લીઝ…. તું જો. મારાથી નહીં જોવાય….’ કહી પ્રાચીએ ભીની આંખોએ મમ્મીના ખભે માથું મુકી દીધું.
    સ્ક્રીન પર આખું પેજ આવી ગયું હતુ. રક્ષિતાબહેને આખું રીઝલ્ટ વાંચીને પ્રાચીને ખભે હાથ મુક્યો…થોડીવાર સુધી કંઈ જવાબ ના આપ્યો. એમના મોં પર ગંભીરતાના ભાવ સ્પષ્ટ જણાતો હતો. પ્રાચી એ ક્ષણોમાં સ્તબ્ધ બની ગઈ હતી. અચાનક તે પ્રાચીને વ્હાલથી બાથ ભરી અને રડી પડ્યાં….
    ‘માય ડીયર પ્રાચી, યુ ગોટ ઈટ. યસ. યુ નાવ આર અ ચાર્ટડ એકાઉન્ટન્ટ….કોન્ગ્રેટ્સ.’
    ‘ઓહ માય ગોડ…મમ્મી. તેં તો મને ગભરાવી જ મુકેલી….’ કહી પ્રાચી રક્ષીતબહેને વળગીને રડી પડી..
    થોડીવાર સુધી ફોન કૉલ્સ ચાલ્યાં, અભિનંદનોની વર્ષા થઈ. હાથમાં પેંડો લઈને ગળ્યું મોં કરાવતી વખતે પ્રાચીએ પૂછયું, ‘મમ્મી એક વાત પૂછું. તેં રીઝલ્ટ તો પૂરેપુરું વાંચી લીધું હતું…. તો પછી તેં થોડીવાર પછી જવાબ કેમ આપ્યો ? હું તો પાસ હતી…છતાં તું રડી પડી ?
    ‘હં. બેટા, હું વિચારતી હતી કે આજે મારી દીકરી કેટલી મોટી થઈ ગઈ. હવે એને વળાવવી પડશે ને ! કાલે સવારે તો એ એના ઘરે જશે… ’
    ‘ઓહ મમ્મી…યુ આર ગ્રેટ…’ કહી પ્રાચી રક્ષીતાબહેનને ફરી ભેટી પડી.
    દરવાજેથી દોડતા આવીને નિયતીએ પ્રાચીને ઊંચકી લીધી..અને બોલી.. ‘હવે તો… બહારો ફુલ બરસાઓ મેરા મહેબુબ આયા હૈ….’ અને પ્રાચીએ શરમાઈને પોતાનું મોં બે હાથથી છુપાવી લીધું.